İLKE Vakfı'nın SOSYAL VERİ Analizi Yapay Zekanın Artan Elektrik ve Su Tüketimine Dikkat Çekti

İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı'nın SOSYAL VERİ projesi, yapay zekanın çevresel etkilerine ilişkin hazırladığı yeni analizini kamuoyuyla paylaştı. Analizde, yapay zekanın hızla yaygınlaşmasının veri merkezlerinin elektrik ve su tüketimini önemli ölçüde artırdığı belirtilirken, aynı teknolojinin enerji verimliliği sağlayabilecek uygulamalar sunduğu da vurgulandı.

"Veri merkezlerinin elektrik talebi hızla artıyor"

Analize göre veri merkezlerinin elektrik tüketimi 2025 yılı itibarıyla Fransa'nın toplam elektrik tüketimini geride bıraktı. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) öngörülerine göre bu talebin 2030 yılına kadar yaklaşık iki katına çıkması bekleniyor. ABD'de faaliyet gösteren 100 megavat kapasiteli tek bir hiper ölçekli veri merkezinin, günde yaklaşık 2 milyon litre su tüketerek 6 bin 500 hanenin toplam günlük su kullanımına eşdeğer miktarda su harcadığı aktarıldı.

Türkiye'de yapay zeka kullanımı yüzde 19 seviyesinde

SOSYAL VERİ'nin TÜİK verilerine dayandırdığı değerlendirmede, Türkiye'de internet kullanıcılarının yalnızca yüzde 19'unun üretken yapay zeka araçlarını kullandığı ifade edildi. Analize göre 16-24 yaş grubunda her 5 gençten 2'si bu teknolojilerden yararlanırken, yaş ilerledikçe kullanım oranlarının belirgin şekilde düştüğü kaydedildi.

Eğitim düzeyine göre farklılıkların daha belirgin olduğu belirtilen analizde, yükseköğretim mezunlarında kullanım oranının yüzde 37-39 seviyelerine ulaştığı, düşük eğitim gruplarında ise yapay zekanın neredeyse hiç kullanılmadığı aktarıldı. Bu grupların araçları nasıl kullanacaklarını bilmediklerini, yapay zekadan haberdar olmadıklarını veya erişim sorunları yaşadıklarını ifade ettikleri belirtilirken, bu durumun gelecekte istihdam açısından yeni bir eşitsizlik alanı oluşturabileceğine dikkat çekildi.

"Milyarlarca sorgu büyük enerji talebi oluşturuyor"

IEA'nın kontrollü testlerine yer verilen analizde, küçük bir dil modelinde gerçekleştirilen basit bir metin sorgusunun 0,3 Wh, büyük dil modelindeki aynı işlemin ise 5 Wh elektrik tükettiği belirtildi. Bu tüketimin bir ofis dizüstü bilgisayarının yaklaşık 10 dakikalık çalışmasına karşılık geldiği ifade edildi.

Analizde ayrıca yalnızca 6 saniyelik düşük kaliteli bir video üretiminin 115 Wh enerji tükettiği, bunun da yaklaşık 1 saat televizyon izlemeye eşdeğer olduğu kaydedildi. Tek tek düşük görünen bu tüketimlerin, dünya genelinde gerçekleştirilen milyarlarca işlem nedeniyle veri merkezlerinde önemli bir enerji talebi oluşturduğu vurgulandı.

Veri merkezlerinin küresel elektrik talebindeki payının 2020 yılında yüzde 1,01 iken 2025 yılında yüzde 1,53'e yükseldiği belirtilen çalışmada, ABD'nin 4 bin 423 veri merkeziyle dünya toplamının yüzde 38'ini oluşturduğu, Türkiye'nin ise 81 veri merkeziyle 26. sırada yer aldığı bilgisi paylaşıldı.

Su tüketimi de hızla yükseliyor

Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı verilerine göre ABD'de veri merkezlerinin soğutma amacıyla kullandığı su miktarının 2014 yılında 21,2 milyar litreden 2023 yılında 66 milyar litreye çıkarak yaklaşık üç kat arttığı aktarıldı. Veri merkezlerinin kullandığı elektriğin üretim sürecinde harcanan yaklaşık 800 milyar litre suyun, doğrudan soğutma amacıyla kullanılan su miktarının yaklaşık 12 katına ulaştığı ifade edildi.

IEA'nın değerlendirmesine göre veri merkezlerinin küresel su tüketiminin 2030 yılında 1,2 trilyon litreye yükselmesi bekleniyor. WHO ve UNICEF'in 2024 verilerine de yer verilen analizde, dünyada hâlâ her dört kişiden birinin güvenli içme suyuna erişemediği hatırlatılarak artan su ihtiyacının önemli bir politika alanı haline geldiği belirtildi.

Yatırımlar büyüyor, sürdürülebilirlik öne çıkıyor

Analizde, küresel veri merkezi yatırımlarının 2015 yılında yaklaşık 100 milyar dolar seviyesindeyken 2024 yılında 500 milyar doların üzerine çıktığı, IEA'nın ise 2025-2030 döneminde toplam 4,2 trilyon dolarlık yatırım öngördüğü aktarıldı.

Yeni yatırımlarda su tüketimini azaltan soğutma sistemlerinin tercih edilmesi, veri merkezlerinin su stresi düşük bölgelerde kurulması ve sektörün su kullanımına ilişkin daha düzenli veri paylaşmasının yatırım süreçlerinde dikkate alınması gereken başlıklar arasında gösterildi.

"Yapay zeka verimlilik de sağlayabiliyor"

Analizde, yapay zekanın yalnızca kaynak tüketimini artıran bir teknoloji olmadığına da dikkat çekildi. Yapay zekanın fabrikalarda arızaları önceden tahmin ederek üretim süreçlerini iyileştirdiği, binalarda ısıtma ve soğutmayı optimize ettiği, elektrik şebekelerinde ise yenilenebilir enerji üretiminin daha doğru planlanmasına katkı sunduğu ifade edildi.

IEA verilerine göre bu uygulamaların sanayide yaygınlaşması halinde 2035 yılına kadar Meksika'nın bugünkü toplam enerji tüketiminden daha fazla enerji tasarrufu sağlanabileceği belirtildi.

Analizde, yapay zekanın çevresel etkisinin, veri merkezlerinin artan elektrik ve su ihtiyacı ile teknolojinin sağlayacağı enerji verimliliği kazanımları arasındaki dengenin belirleyeceği ifade edildi.

Kaynak: CUMHA - CUMHUR HABER AJANSI