CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer: “Rize’de milyonlar harcandı, Stevia tesisi kuruldu ama üretim yapılamadı”

CHP Niğde Milletvekili, TBMM Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu ile Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) Komisyonu Üyesi Ömer Fethi Gürer, ÇAYKUR'un Rize'de Stevia (şeker otu) bitkisinden şeker ve şeker türevleri üretmek amacıyla kurduğu tesisin yıllardır faaliyete geçirilememesini eleştirdi.

2020 yılında verdiği yazılı soru önergesiyle yatırımın geleceğini sorgulayan Gürer, 2026 yılı Kasım ayında gerçekleştirilen KİT Komisyonu görüşmelerinde aynı konuyu yeniden gündeme getirdi.

Gürer, 2020 yılında 16 milyon lira harcandığı açıklanan tesisin yatırım maliyetinin Sayıştay raporlarına göre 22 milyon 181 bin liraya ulaştığını, buna karşın üretime başlanamadığını belirtti.

Gürer, “Milyonlar gömüldü. Tesis yapıldı. Ürün bölgede arazi yapısı nedeniyle yetişmiyor. Dört kez kiralama ihalesine çıkılıyor, uygun teklif bulunamıyor. Bir yatırımın fizibilitesi yapılmadan kamu kaynaklarının nasıl harcandığının somut örneğiyle karşı karşıyayız.” dedi.

“2020'DE 16 MİLYON LİRA HARCANDIĞINI AÇIKLADILAR”

CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer, Stevia yatırımına ilişkin ilk girişimini 1 Haziran 2020 tarihinde TBMM Başkanlığına sunduğu yazılı soru önergesiyle yaptığını hatırlattı.

Gürer, dönemin Tarım ve Orman Bakanı Bekir Pakdemirli'nin yanıtlaması istemiyle verdiği önergede tesisin son durumunu, üreticilere dağıtılan fidelerden sonuç alınıp alınmadığını, Rize'deki arazi koşullarını ve yatırımın toplam maliyetini sorduğunu belirtti.

13 Temmuz 2020 tarihli Bakanlık yanıtında tesisin yüzde 95 oranında tamamlandığının açıklandığını aktaran Gürer, şunları söyledi:

“2020 yılında Bakanlığa sorduk. Bakanlık, tesisin yüzde 95 oranında tamamlandığını, ancak arıtma sisteminde eksiklikler bulunduğunu ve işletme malzemelerinin temin edilmemesi nedeniyle deneme üretimine geçilemediğini bildirdi. Üstelik bölgede yeterli ham madde üretiminin yapılamadığı da açıklandı. O tarihte bu yatırım için 16 milyon lira harcandığı ifade edildi.”

Gürer, “O gün de sorduk, bugün de soruyoruz. Bir tesis kurulmadan önce o bitkinin hangi coğrafyada yetişeceği, çiftçinin üretip üretmeyeceği, ham maddenin nereden sağlanacağı araştırılmaz mı? Önce milyonlarca lira harcanıyor, sonra üretim yapılamayacağı anlaşılıyor.” ifadelerini kullandı.

“2020 YILINDA BAKANLIK, RİZE'DE YETERLİ DÜZ ARAZİ BULUNMADIĞINI AÇIKLADI”

Gürer, 2020 yılında Bakanlık tarafından verilen yazılı yanıtın yatırımın planlama sorunlarını ortaya koyduğunu savundu.

Bakanlığın yanıtında, üreticilere dağıtılan Stevia fidelerinden geri dönüş alınamadığı, bitkinin ekonomik olarak yetiştirilebilmesi için gerekli düz arazilerin çoğunlukla çay bahçelerine ayrıldığı ve yeterli düz arazi bulunmadığı belirtilmişti.

Gürer, “Bakanlığın kendi yanıtında, üreticilere dağıtılan fidelerden sonuç alınamadığı ve Rize'de bu bitkinin ekonomik olarak yetiştirilebileceği yeterli düz arazi bulunmadığı açıkça yazıyor. O zaman bu tesis hangi üretim planına göre kuruldu? Ham maddesi olmayan fabrika nasıl çalışacak?” diye konuştu.

Alternatif tarımsal ürünlere karşı olmadıklarını vurgulayan Gürer, kamu yatırımlarının bilimsel ve ekonomik verilere dayanması gerektiğini belirtti.

“Ülkemizde şeker pancarı üretimi ve şeker sanayisi gibi köklü bir altyapı bulunuyor. Alternatif ürünler elbette araştırılabilir. Ancak bir yatırım yapılırken üretim alanı, çiftçinin koşulları, maliyet, pazar ve ham madde temini önceden belirlenmelidir. TÜRKŞEKER ile bu konuda istişare yapıldı mı? Bu yatırımın gerekliliği hangi verilere dayanılarak ortaya konuldu? Bunların açıklanması gerekir.”

“2026'DA MALİYET 22 MİLYON 181 BİN LİRAYA ULAŞTI”

CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer, ÇAYKUR'un 2023 ve 2024 yılı hesaplarının görüşüldüğü TBMM KİT Komisyonunda Stevia yatırımının maliyetini yeniden gündeme taşıdı.

Gürer, Sayıştay denetim raporlarında yer alan yatırım tutarının 22 milyon 181 bin liraya ulaştığını belirterek, tesisin hâlâ üretim yapamadığını söyledi.

“2020 yılında 16 milyon lira harcandığını söylediler. Bugün yatırımın maliyeti 22 milyon 181 bin liraya ulaşmış. Aradan altı yıl geçti. Ortada üretime geçmiş, çiftçiye gelir sağlamış, ülke ekonomisine katkı sunmuş bir tesis yok.”

Gürer, 2020 yılındaki harcamayı döviz kuru üzerinden de değerlendirdi.

“2020 yılında dolar kuru yaklaşık 6,80 liraydı. O dönemde harcanan 16 milyon liranın, dolar kurunun 50,2 liraya ulaştığı hesaplamayla bugünkü karşılığı 118 milyon 117 bin 647 lirayı buluyor. Bu, kamu kaynağının ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Milyonlarca liralık yatırım yapılmış, ancak tesis üretime kazandırılamamış.”

Gürer'in dile getirdiği 118 milyon liralık tutar, 2020 yılındaki harcamanın döviz kuru üzerinden yaptığı güncel karşılık hesabını ifade ederken, 22 milyon 181 bin lira ise yatırım için bildirilen toplam maliyet olarak öne çıktı.

“DÖRT KEZ İHALEYE ÇIKILDI, UYGUN TEKLİF ALINAMADI”

KİT Komisyonundaki görüşmelerde ÇAYKUR yetkililerinin verdiği yanıtlar, Stevia tesisinin kiralama girişimlerinin de sonuçsuz kaldığını ortaya koydu.

ÇAYKUR tarafından verilen yanıtta, Çin'den temin edilen Stevia tohumlarının üreticilere dağıtıldığı ve üreticilerin bitkiyi yetiştirmeleri için teşvik edildiği belirtildi.

Ancak bitkinin yetiştirilme aşamasında ciddi bakım gerektirmesi ve üç yılda bir yenilenme zorunluluğu nedeniyle üreticilerin bu ürüne sıcak bakmadığı, dolayısıyla yeterli ham madde üretiminin gerçekleştirilemediği açıklandı.

ÇAYKUR'un yanıtında ayrıca, Stevia Ekstraksiyon Tesisi'nin dört kez kiralama ihalesine çıkarıldığı, ancak uygun teklif gelmediği için kiralama işleminin gerçekleştirilemediği bildirildi.

Gürer, verilen yanıtları şöyle değerlendirdi:

“Dört kez ihaleye çıkmışlar, uygun teklif alamamışlar. Şimdi bazı firmalarla görüşüldüğünü ve yeniden ihale yapılacağını söylüyorlar. Altı yıldır çözülemeyen bir sorun var. Tesis kurulmuş, üretici ham madde yetiştirmiyor, işletme çalışmıyor, kiralamaya da uygun teklif gelmiyor. Bu yatırımın ekonomik gerekçesi en başında neden araştırılmadı?”

“2026 YILINDA YENİDEN İHALEYE ÇIKMAYA HAZIRLANIYORLAR”

ÇAYKUR yetkililerinin KİT Komisyonuna verdiği yanıtta, tesisin kiralanması amacıyla firmalarla görüşmeler yapıldığı ve bir komisyon oluşturulduğu da açıklandı.

Komisyonun kira bedelini belirlemesinin ardından yeniden ihale sürecine başlanacağı ifade edildi.

Gürer, “2020 yılında üretime geçemeyen tesis için 2026 yılında hâlâ kiracı aranıyor. Dört kez ihale yapılmış, uygun teklif alınamamış. Şimdi yeni bir ihale hazırlığı var. Peki, yeniden sonuç alınamazsa ne olacak? Kamu kaynağıyla yapılan bu tesis daha kaç yıl boş bekleyecek?” sorularını yöneltti.

“DÜZ ARAZİ YOK, ÜRETİCİ YOK, HAM MADDE YOK; PEKİ TESİS NEDEN KURULDU?”

Stevia yatırımının tarımsal üretim planlaması bakımından sorgulanması gerektiğini belirten Gürer, 2020 ve 2026 yıllarında verilen yanıtların aynı temel soruna işaret ettiğini söyledi.

“2020 yılında Bakanlık, yeterli düz arazi olmadığını, üreticilerin Stevia yetiştirmediğini açıkladı. 2026 yılında ÇAYKUR, bitkinin bakımının zor olduğunu, üreticilerin yetiştirmeyi kabul etmediğini ve tesisin kiralanamadığını söylüyor. Altı yılda değişen ne olmuş? Yatırımın maliyeti artmış, ancak üretim sorunu çözülememiş.”

Gürer, tarımsal yatırımlarda yalnızca tesis kurulmasının yeterli olmadığını vurgulayarak şöyle devam etti:

“Önce çiftçinin ne üreteceği, hangi arazide üreteceği, ne kadar maliyetle üreteceği ve ürününü kime satacağı belirlenir. Ardından tesis yatırımı planlanır. Burada ise tesis kurulmuş, sonrasında ham madde sorunu ortaya çıkmış. Çiftçi üretmiyorsa fabrika hangi ürünle çalışacak? Bu sorunun yanıtı yatırım yapılmadan önce verilmeliydi.”

“KAMU KAYNAKLARININ HESABI VERİLMELİ”

CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer, yatırım kararının alınmasından tesisin bugünkü durumuna kadar geçen sürecin incelenmesini istedi.

Gürer, kamu kaynaklarının verimli kullanılması gerektiğini belirterek şu soruları yöneltti:

“Bu yatırımın başlangıcında fizibiliteyi kim yaptı? Rize'nin arazi koşulları neden yeterince değerlendirilmedi? Üreticilerin bu bitkiyi yetiştirmeyeceği neden öngörülemedi? TÜRKŞEKER ile görüşüldü mü? Şeker pancarından şeker üretimi yapılırken bu yatırıma neden ihtiyaç duyuldu? Dört ayrı ihalede neden uygun teklif alınamadı? Yeniden kiralama girişimi sonuçsuz kalırsa tesisin geleceği ne olacak?”

Gürer, yatırımın üretime, istihdama ve çiftçiye katkı sağlaması gerektiğini ifade ederek, “Kamu kaynağı kullanılıyorsa bunun karşılığında topluma ne kazandırıldığı açıklanmalıdır. Tesis yapmak tek başına başarı değildir. O tesisin çalışması, üretim yapması ve ülke ekonomisine katkı sağlaması gerekir.” dedi.

“2020'DE SORDUK, 2026'DA AYNI YANITI ALIYORUZ”

Stevia yatırımının altı yıldır gündemde olduğunu hatırlatan Gürer, 2020 yılındaki Bakanlık yanıtı ile 2026 yılındaki ÇAYKUR açıklamalarını karşılaştırdı.

“2020 yılında yazılı soru önergesi verdik. Bakanlık, tesisin yüzde 95 tamamlandığını, 16 milyon lira harcandığını, üreticilerden sonuç alınamadığını ve yeterli düz arazi bulunmadığını açıkladı. 2026 yılında KİT Komisyonunda aynı konuyu yeniden sorduk. Bu kez maliyetin 22 milyon 181 bin liraya ulaştığını, tesisin dört kez kiralama ihalesine çıkarıldığını ve uygun teklif alınamadığını öğrendik.”

Gürer, sözlerini şöyle tamamladı:

“Altı yıl önce sorduğumuz sorular bugün de yanıt bekliyor. Milyonlarca lira harcanmış, üretim yapılamamış, tesis kiralanamamış. Halkın vergileriyle gerçekleştirilen yatırımların hesabı verilmelidir. Tarımda plansızlığın ve fizibilite eksikliğinin bedelini kamu kaynakları ödememelidir. 22 milyon 181 bin liralık yatırımın neden üretime kazandırılamadığının hesabı verilmelidir.”