Osmanlı’da Yolsuzluk İddialarıyla Öldürülen Bazı Devlet Adamları ve Şeyhülislamlar

Osmanlı’da Yolsuzluk İddialarıyla Öldürülen Bazı Devlet Adamları ve Şeyhülislamlar

cumha.com.tr, tamamen tarafsız ve bağımsız bir haber platformudur. Köşe yazıları bölümünde yayımlanan içerikler, yazarların şahsi görüş ve değerlendirmelerinden oluşur. Platform, her görüşten yazara alan açan çok sesli yayın anlayışıyla farklı fikirlerin özgürce ifade edildiği tarafsız bir yayın zemini sunar.

Kasım 17, 2026 - 10:50

Sadrazamlar arasında yolsuzluk iddiası daha sık görülür; ancak çoğu zaman askerî başarısızlık, saray entrikası veya isyan bahaneleriyle birlikte gelir. Saf “sadece yolsuzluk yüzünden” idam sayısı sınırlıdır.

Hezarpâre Ahmed Paşa (1648, Sultan İbrahim dönemi; Hezarpâre lakabını ölümünden sonra aldı): En çarpıcı örnektir. Mansıpları açık artırma usulüyle satma, ağır vergiler (samur-amber vergisi vb.) koyma, rüşvetle servet biriktirme ve israf suçlamalarıyla azledildi. Saklanırken yakalanıp boğularak öldürüldü. Cesedi Atmeydanı’ndaki çınar altına bırakıldı; “insan yağı mafsal ağrılarına iyi gelir” söylentisiyle halk ve yeniçeriler tarafından parça parça edildi. Bu yüzden “Hezarpâre” (bin parça) lakabını aldı. Ölümünden sonra mallarına el konuldu.

Kemankeş Ali Paşa (1624, IV. Murad dönemi): Memuriyetleri para karşılığı satma, rüşvet alma, gurur ve Bağdat’ın elden çıkmasına sebep olma suçlamalarıyla sarayda boğduruldu. Mallarına devletçe el konuldu.

Sarı Süleyman Paşa (1687, IV. Mehmed dönemi): Rüşvetçilik, beceriksizlik ve savaşta cepheden kaçma iddialarıyla boğduruldu.

Sürmeli Ali Paşa (1695, II. Mustafa dönemi; Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin kumpaslarıyla): Rüşvet alıp çıkar sağladığı iddiasıyla görevden alınıp boğduruldu.

Alt kademeden örnek: Hasan Paşa Tütüncüsü Abdi Ağa (1764): İsakçı ambar eminliği sırasında devlet erzakında yolsuzluk, hile ve halka zulüm yaptığı tespit edilince fetva ile Yedikule’de idam edildi; ibret-i âlem için kesik başı Bâb-ı Hümâyun’da teşhir edildi.

Müsadere (mallara el koyma) Osmanlı’da yüksek makam sahipleri için çok yaygındı. Ölüm veya azilden sonra servetin büyük kısmı hazineye geçerdi. Bu uygulama, hem “haksız kazanç” elde etmeye karşı caydırıcı olması hem de padişahın kontrol mekanizmasının gücünü yansıtması amacıyla sıkı bir şekilde uygulanırdı.

Şeyhülislamlar

Osmanlı tarihinde padişah emriyle idam edilen sadece üç şeyhülislam vardır. Ulema sınıfı geleneksel olarak “siyaseten katl”den (idamdan) muaf sayılırdı; bu üçü istisnadır. Diğer iki şeyhülislamda yolsuzluk iddiası neredeyse yoktur; asıl suçlamalar siyasi (padişahı hal’ etmeye teşebbüs veya ona karşı cephe alma) niteliktedir.

Yolsuzluk, Nepotizm, Siyasî Nüfuz

İdam Edilmiş Tek Şeyhülislam: Seyyid Feyzullah Efendi

“Eline kılıç alan, kılıçla ölür.”
(Türk atasözü)

II. Mustafa’nın hocası ve en yakın danışmanı olarak 1695-1703 yılları arasında şeyhülislamlık yapmış, devlet yönetiminde şeyhülislamlık makamının sınırlarını aşan bir nüfuz kurmuş ve bu durumun yol açtığı tepkiler sonucunda “Edirne Vakası” (veya Feyzullah Efendi Vakası) diye bilinen büyük ayaklanmada azledilip feci şekilde öldürülmüştür.

Yükselişi ve İlk Dönemleri

Erzurum müftüsü Seyyid Mehmed Efendi’nin oğlu olan Feyzullah, ilk eğitimini babasından aldıktan sonra Vanî Mehmed Efendi’nin damadı olmuş ve onun aracılığıyla İstanbul’a gelmiştir.

Şehzade Mustafa’ya (daha sonra II. Mustafa) ve Şehzade Ahmed’e hocalık yapmış; Rumeli kazaskerliği ve nakîbüleşraflık gibi makamlara yükselmiştir. 1688’de kısa süreli ilk şeyhülislamlığı (yaklaşık 17 gün) askerî bir karışıklık sırasında sona ermiş ve Erzurum’a sürülmüştür. II. Mustafa’nın 1695’te tahta çıkmasıyla Erzurum’dan çağrılarak ikinci kez şeyhülislam olmuş ve sekiz yılı aşkın süre bu görevde kalmıştır.

Siyasete Müdahale ve Aşırı Nepotizm

Feyzullah Efendi’nin yönetim tarzı, klasik Osmanlı ilmiye geleneğinin çok ötesine geçmiştir. II. Mustafa üzerindeki büyük etkisi sayesinde devlet işlerine doğrudan müdahale etmiş, tayin ve azillerde söz sahibi olmuş, adeta sadrazamlık yetkilerini de kullanmıştır. Padişahın Edirne’de av ve eğlenceyle meşgul olup devlet işlerinden uzak kalması, onun konumunu daha da güçlendirmiştir.

En ağır eleştiri konusu ise nepotizm olmuştur. Oğullarını, damatlarını ve yakınlarını henüz çok genç yaşlarda en yüksek ilmiye makamlarına getirmiştir:

Büyük oğlunu genç yaşta nakîbüleşraf yapmış, Rumeli kazaskerliği payesi vermiş ve kendisinden sonra şeyhülislam olması için padişahtan ferman almıştır (Osmanlı tarihinde ilk ve tek örnek).

Diğer oğullarını (Mustafa, İbrahim vb.) Anadolu/Rumeli kazaskerliği payeleriyle Selanik, Bursa, Yenişehir gibi önemli kadılıklara atamıştır.

Aile fertlerine ve yandaşlarına yüzlerce mukataa ve arpalık tahsis ettirmiş, 50-60 kişiye önemli gelirler sağlamıştır.

Bu uygulamalar, terfi bekleyen ulema arasında derin hoşnutsuzluk yaratmış ve Feyzullah ailesinin ilmiye teşkilatını tekeline aldığı algısını doğurmuştur. Aynı dönemde Karlofça Antlaşması (1699) ile yaşanan büyük toprak kayıpları da ona mal edilmiş, devlet yönetimindeki başarısızlıklardan sorumlu tutulmuştur.

Ona yöneltilen suçlamaları çağdaşı kaynaklarda (Naîmâ, Şefik, Defterdar Sarı Mehmed Paşa vb.) bulmak mümkündür. Bu kaynaklar, Feyzullah’ın aşırı nüfuzu, nepotizmi ve “sadrazam gibi hareket etmesi” konusunda büyük ölçüde hemfikirdir. Bunlar, salt siyasi mülahazalar değil, somut uygulamalara dayanan eleştirilerdir.

17 Temmuz 1703’te İstanbul’da cebecilerin gecikmiş ulufeler bahanesiyle başlattığı isyan, hızla yeniçeriler, ulema ve halkın katılımıyla büyümüştür. Asıl hedef Feyzullah Efendi’nin nüfuzuydu. Padişah isyancıları yatıştırmak için 27 Temmuz 1703’te onu azletmiş, ancak bu yeterli olmamıştır. Yaklaşık 60 bin kişilik isyancı kuvvet Edirne’ye yürümüş, 22 Ağustos 1703’te II. Mustafa tahttan indirilerek yerine III. Ahmed geçirilmiştir.

Feyzullah, oğlu Fethullah ile kaçmaya çalışırken Pravadi’de yakalanmış, yarı çıplak halde Edirne’ye getirilmiş ve mallarının yerini söylemesi için işkence görmüştür. İlmiye mensubu olduğu için doğrudan idam edilemeyeceğinden, önce Kandiye (veya benzeri) sancakbeyliğine atanarak ilmiye sınıfından çıkarılmış, seyyidlik unvanı da düşürülmüştür. Yeni şeyhülislam İmam Mehmed Efendi’den idam fetvası alınmıştır.

3 Eylül 1703’te Bit Pazarı’nda (Batpazarı) hamal beygirine bindirilerek dolaştırılmış, başı kesilmiş; cesedi ayaklarından bağlanıp 300 kadar Hristiyan keşiş ve papazın taşıdığı buhurdan ve kandiller eşliğinde sokaklarda sürüklenmiş, parçalanarak Tunca Nehri’ne atılmıştır. Oğlu da benzer akıbete uğramıştır. Bu muamele, onu “kâfir” sayarak Müslüman defnine layık görmeme amacı taşımıştır. Osmanlı tarihinde idam edilen üçüncü ve son şeyhülislamdır.

Bugün de bunlara benzer, sağdan soldan devlet adamlarıyla muhatap olmak zorunda kalıyor olabiliriz. Tarihsel vakalar gösteriyor ki kim olurlarsa olsunlar, bugün de yargı eninde sonunda mutlaka gereğini yapıyor ve emin olun, yapmaya da devam edecektir. Çünkü bizim devlet geleneğimiz, Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’inden ruhunu alan, milletin haklarını korumak üzere inanılmış ve uygulanmış bir devlet geleneği ve felsefesidir.