Zan Etmek: Bilmeden Hüküm Vermek, Anlamadan Yargılamak
cumha.com.tr, tamamen tarafsız ve bağımsız bir haber platformudur. Köşe yazıları bölümünde yayımlanan içerikler, yazarların şahsi görüş ve değerlendirmelerinden oluşur. Platform, her görüşten yazara alan açan çok sesli yayın anlayışıyla farklı fikirlerin özgürce ifade edildiği tarafsız bir yayın zemini sunar.
İnsan, bazen en büyük haksızlığı hiç tanımadığı birine değil, en iyi tanıdığını düşündüğü insana yapar. Bir bakıştan anlam çıkarır, yarım kalmış bir cümleyi tamamlar, duyduğu bir sözü kendi zihninde büyütür ve sonunda hiç yaşanmamış bir hikâyenin hükmünü verir. Çoğu zaman buna gerçek der.
Oysa zan, gerçeğin kendisi değil, insanın gerçeğe dair kurduğu ihtimallerden ibarettir.
Sosyal hayatımızda ne çok insanı zanlarımızla yargılıyoruz. Selam vermeyeni kibirli, aramayanı vefasız, sessiz kalanı suçlu, uzaklaşanı nankör ilan ediyoruz. Bir insanın neden sustuğunu, neden değiştiğini, neden eskisi gibi davranmadığını sormak yerine onun adına cevaplar üretiyoruz. Sonra da kendi ürettiğimiz cevaplara inanıp insanları hayatımızdan çıkarıyoruz. Çoğu zamanda karşı tarafa kendi zanlarımız yüzünden farklı kimlikler inşaa ediyoruz.
Belki de hiç sormadığımız için kaybediyoruz birbirimizi.
Dinin bu konudaki yaklaşımı ise oldukça açık. Hucurât suresinin 12. ayetinde, zannın birçoğundan kaçınmamız öğütlenir. Çünkü bazı zanlar günahtır. Bu uyarı yalnızca dinî bir kural olarak değil, insan ilişkilerinin de temel ahlak ilkelerinden biri olarak okunmalıdır. İslam, insanın bilmediği şeyin peşine düşmemesini, başkasının kusurunu araştırmamasını ve hakkında bilgi sahibi olmadığı konularda hüküm vermemesini ister.
Çünkü Allah'ın bildiğini insan bilemez. Biz bir insanın yalnızca davranışını görürüz; o davranışın ardındaki mücadeleyi, niyeti, kırgınlığı, korkuyu ya da çaresizliği her zaman göremeyiz.
Sevdiğimiz insanın bir mesajına, bir bakışına, bir suskunluğuna bazen sayfalarca anlam yükleriz. Bizi sevmediğini düşünürüz, değer vermediğine inanırız ya da bizi bilerek incittiğine hükmederiz. Oysa sevgi, yalnızca anlam yüklemek değil, anlamaya da çalışmaktır. Birini sevmek, onun her davranışını doğru bulmak değildir elbette. Fakat bilmediğimiz şeyleri gerçekmiş gibi kabul edip bir insanın kalbine hüküm vermek de sevginin adabı değildir.
Belki de asıl mesele, insanları kusursuz kabul etmek değil, onları bilmediğimiz hikâyeler üzerinden mahkûm etmemektir.
Bugün biraz daha az konuşup biraz daha fazla dinlesek, biraz daha az hüküm verip biraz daha fazla soru sorsak nasıl olurdu? Birinin arkasından konuşmadan önce onunla konuşmayı, birini silmeden önce anlamayı, bir insanın sessizliğini hemen kötüye yormamayı başarabilsek…
Dünya belki yine aynı dünya olurdu ama birbirimizin hayatını biraz daha yaşanabilir kılardık.
Unutmamak gerekir ki insanın kalbi, başkalarının bizim hakkımızda kurduğu ihtimallerden çok daha değerlidir. Bir insanı tanımadan yargılamak kolaydır; zor olan, anlamaya niyet etmektir.
Hiç düşünüyor muyuz; Ya düşündüğümüz gibi değilse? Ya yanlış anladıysak? Ya bir insanın kalbinde, bizim hiçbir zaman bilemeyeceğimiz bir hikâye varsa?
Bazen bir insanı incitmek için kötü olmak gerekmez. Onun hakkında emin olmadığımız bir şeye inanmak da yeterlidir.