ANATOMİK TORİKLERİN KOMİK KONİKLERİ

Bazı cümleler vardır; anlamını çözmek için sözlüğe değil, önce sabra ihtiyaç duyarsınız. “Anatomik toriklerin komik konikleri” işte böyle bir cümledir. İlk kelime sizi tıp fakültesine götürür, ikinci kelime bir anda palamut tezgâhına bırakır, üçüncü kelime kahkahayı davet eder, dördüncü kelime ise geometri defterini açar. Cümle görünüşte son derece bilgili, içerik bakımından ise balıkçı kahvesinde kurulmuş bir rüya gibidir. Fakat belki de tam burada çağımızın iletişim hastalıklarından birine rastlıyoruz: Anlaşılmak yerine bilgili görünme merakı.

Ne çok meraklıyız entelektüel görünmeye… Ne çok seviyoruz birkaç yabancı kelimeyi cümlenin üzerine serpiştirip kendimize akademik bir hava vermeyi. Bir şey basitçe anlatılabilecekse karmaşıklaştırıyor, Türkçesi varken yabancısını tercih ediyor, herkesin anlayabileceği bir düşünceyi birkaç kavramsal katmanla ambalajlayarak daha değerli hale getirdiğimizi sanıyoruz. Sanki kelime ne kadar anlaşılmazsa fikir de o kadar derinmiş gibi davranıyoruz.

Oysa iletişim bu değildi.

İletişimin amacı karşımızdakini etkilemek değil, karşımızdakine ulaşmaktır. Bilgiyi bir üstünlük gösterisine dönüştürmek değil, bilgiyi paylaşmaktır. Kelimeleri bir duvar gibi örmek değil, iki insan arasında köprü kurmaktır. Bir insanın sizi anlamasını istemiyorsanız istediğiniz kadar kavram kullanabilirsiniz. Fakat gerçekten anlaşılmak istiyorsanız bazen en büyük entelektüel meziyet, bildiğiniz en basit kelimeyi seçebilmektir.

Çünkü anlaşılmaz olmakla derin olmak aynı şey değildir.

Bunu özellikle sosyal medyada daha açık görüyoruz. Bir düşünceyi ifade etmek için üç cümle yeterliyken, bazı metinler kavramların arka arkaya dizildiği bir terminoloji geçidine dönüşüyor. “Paradigma”, “konjonktür”, “epistemoloji”, “ontoloji”, “fenomenoloji”, “sürdürülebilirlik”, “narratif”, “paradigmatik dönüşüm”, “konseptüel çerçeve”, “multidisipliner yaklaşım” derken cümlenin öznesi kayboluyor, yüklemi emekli oluyor, okuyucu ise metnin ortasında kayıp ilanı veriyor.

Sonra metni okuyan kişiye dönüp “Anladın mı?” diye soruyoruz.

Hayır, anlamadı.

Çünkü sen anlatmadın.

Sen gösterdin.

Bilgiyi değil, bilgili görünme biçimini gösterdin.

İşte “anatomik toriklerin komik konikleri” burada yeniden karşımıza çıkıyor. Çünkü bu dört kelime, aslında modern iletişim dünyasının küçük bir karikatürüdür. “Anatomik” ciddi görünsün, “torik” biraz egzotik dursun, “komik” araya mizah katsın, “konik” de bilimsel bir son dokunuş yapsın. Ortaya ne çıktığını kimse bilmiyor ama cümle ilk bakışta oldukça akademik duruyor. Bir konferans salonunda söylense, ilk üç saniye boyunca kimse gülmeye cesaret edemeyebilir.

Çünkü günümüzde bazen insanlar anlamadığı şeye gülmekten çekiniyor.

“Acaba ben mi bilmiyorum?” diye düşünüyor.

Hayır.

Belki de ortada bilmediğin bir şey yoktur.

Belki ortada gerçekten bir şey yoktur.

İşte entelektüel görünme arzusunun en komik tarafı da burada başlıyor. İnsan bazen kendi düşüncesinin zayıflığını kelimelerin ağırlığıyla saklamaya çalışıyor. Düşünce hafifse üzerine ağır kavramlar koyuyor. Fikir sıradansa yabancı bir kelimeyle süslüyor. Basitse karmaşıklaştırıyor. Sonra da anlaşılmadığında karşısındakini yetersizlikle suçluyor.

Oysa iyi anlatan insan, karşısındakinin zekâsına güvenendir.

Kötü anlatan ise çoğu zaman kendi anlatımını korumaya çalışır.

Çünkü gerçek iletişimde mesele “Ben ne kadar biliyorum?” değildir. Mesele, “Karşımdaki beni ne kadar doğru anladı?” sorusudur.

Bu ayrım küçümsenecek bir ayrım değildir. Çünkü kelimeler yalnızca düşüncelerin taşıyıcısı değildir; aynı zamanda insanlar arasındaki güvenin de taşıyıcısıdır. Bir cümle ne kadar gösterişli olursa olsun, muhatabında yanlış bir anlam oluşturuyorsa iletişim başarısız olmuştur. Çok akademik görünen bir metin, çok basit bir gerçeği saklayabilir. Çok sade bir cümle ise bazen yüzlerce sayfalık teorinin söyleyemediğini söyleyebilir.

Mesela “Bana ne demek istediğini açıkça söyle” cümlesinde akademik hiçbir hava yoktur. Fakat iletişim açısından son derece güçlüdür.

“Konseptüel bağlamda karşılıklı bilişsel pozisyonlarımızı yeniden yapılandırmamız gerekiyor” derseniz, kulağa oldukça sofistike gelir.

Ama büyük ihtimalle söylemek istediğiniz şey şudur:

“Birbirimizi yanlış anladık, oturup konuşalım.”

İşte mesele tam da budur.

Kelime büyürken anlam küçülmesin.

Cümle ağırlaşırken düşünce hafiflemesin.

Yabancı kelime kullanmak elbette kötü değildir. Bilim evrenseldir; akademinin kendi terminolojisi vardır; bazı kavramların başka dillerden gelen karşılıkları gerçekten gereklidir. Sorun yabancı kelime kullanmak değil, yabancı kelimeyi düşüncenin yerine koymaktır. Kavramı anlamadan kavramı kullanmak, bilgi sahibi olmak değil; bilginin dekorunu kullanmaktır.

Bir de bunun sosyal bir boyutu var. İnsanlar bazen anlaşılmaktan çok onaylanmak istiyor. “Ne güzel konuşuyor” denmesini, “Ne kadar entelektüel” diye görülmeyi, “Bu adam çok şey biliyor” izlenimini gerçek iletişimin önüne koyuyor. Böylece konuşma, fikir alışverişinden çıkıp statü gösterisine dönüşüyor.

Oysa gerçekten entelektüel insanın en büyük meziyetlerinden biri, bildiğini sadeleştirebilmesidir.

Çünkü karmaşık düşünmek başka, karmaşık konuşmak başkadır.

Birincisi zekâ gerektirir.

İkincisi bazen sadece sözlük gerektirir.

Bazen bir akademisyen, yıllarca üzerinde çalıştığı bir konuyu halkın anlayacağı iki cümleyle anlatabilir. İşte o zaman bilgi gerçek anlamda topluma ulaşır. Çünkü bilgi zihinde tutulmak için değil, gerektiğinde başkasının zihninde yeniden kurulabilmek için vardır.

İletişimin asıl ustalığı da burada başlar.

Karşındaki insanı küçümsemeden sade konuşmak…

Onu etkilemeye çalışmadan düşünceni anlatmak…

Bilmediğin şeyi biliyormuş gibi göstermemek…

Her cümleye üç yabancı kelime yerleştirerek entelektüel bir sis perdesi oluşturmamak…

Ve en önemlisi, anlaşılmayı bir zaaf değil, başarı olarak görmek.

Belki de bugün ihtiyacımız olan şey biraz daha az “konsept”, biraz daha fazla söz; biraz daha az “narratif”, biraz daha fazla anlatı; biraz daha az “kognitif”, biraz daha fazla zihin; biraz daha az “iletişim stratejisi”, biraz daha fazla insanla konuşabilme becerisidir.

Çünkü insan insana konuşurken önce sözlük değil, samimiyet gerekir.

Ve nihayet dönüp yine o muhteşem cümlemize bakabiliriz:

“Anatomik toriklerin komik konikleri.”

Bütün bu entelektüel tartışmanın sonunda elimizde kalan şey belki de sadece bir palamuttur.

Ama ne güzel palamuttur.

En azından ne olduğu bellidir.

Palamuttur. 

Kendisini “multidisipliner denizel biyolojik form” diye pazarlamaya çalışmaz.

Konik görünüyorsa koniktir, anatomisi varsa anatomisidir, yüzüne bakınca komik geliyorsa da komiktir.

Bize düşen de belki budur:

Her şeyi olduğundan daha büyük, daha karmaşık ve daha entelektüel göstermeye çalışmak yerine, bazen sadece neyse onu söylemek.

Çünkü iyi iletişim, kelimelerin ne kadar büyük olduğunu değil, anlamın karşı tarafa ne kadar temiz ulaştığını önemser.

Ve unutmayalım:

Entelektüel görünmek kolaydır.
Anlaşılır olmak ise gerçekten maharet ister.

Palamut bile bunu biliyor.

Hem de hiç yabancı kelime kullanmadan.