KANUN VAR, ADALET ALGISI YOKSA NE OLUR?

Bir ülkede kanunların bulunması, tek başına adalet duygusunun var olduğu anlamına gelmez. Kanun metinleri devlet düzeninin hukuki çerçevesini belirler; fakat toplumun hukuka güveni, yalnızca kitaplarda yazan hükümlerle değil, vatandaşın günlük hayatta karşılaştığı uygulamalarla şekillenir. İnsanlar hakkının korunacağına, suçun karşılıksız kalmayacağına, mağduriyetinin dikkate alınacağına ve benzer durumda bulunan kişilerin benzer hukuki sonuçlarla karşılaşacağına inanıyorsa hukuk düzeni toplumsal bir meşruiyet kazanır. Aksi hâlde ortaya çok daha tehlikeli bir durum çıkar: Kanun vardır fakat adalet duygusu zayıflamıştır. İşte bu noktada mesele yalnızca hukuk tekniğinin konusu olmaktan çıkar, doğrudan toplumsal düzen meselesine dönüşür. Çünkü adalete duyulan güven sarsıldığında vatandaşın devlete, kuruma ve nihayetinde birbirine duyduğu güven de bundan etkilenir.

Özellikle “cezasızlık algısı” bu açıdan üzerinde dikkatle durulması gereken bir kavramdır. Burada gerçek anlamda bir cezasızlıktan değil, toplumun belirli suçların veya ihlallerin yaptırımsız kaldığına ilişkin kanaat geliştirmesinden söz ediyoruz. Bir olayın hukuki süreci devam ediyor olabilir; mahkeme henüz karar vermemiş olabilir; soruşturmanın kendi usulü içinde ilerlemesi gerekebilir. Fakat vatandaş bütün bunları bilmediğinde veya sürecin nedenlerini yeterince anlayamadığında, ortaya “Demek ki hiçbir şey olmayacak” düşüncesi çıkabilir. Bu düşünce bir kez yerleştiğinde, hukuki gerçeklikten bağımsız olarak toplumsal davranışları etkileyebilir. İnsanlar hakkını aramak yerine öfkeye, teşhire, sosyal medya kampanyalarına veya kişisel hesaplaşma duygusuna yönelebilir. Hukukun gecikmesi ile hukukun işlemediği düşüncesi arasındaki fark tam da burada önem kazanır. Çünkü adaletin yalnızca gerçekleşmesi değil, anlaşılır ve öngörülebilir biçimde görünür olması da toplumsal güven bakımından önem taşır.

Bugün sosyal medya, bu meselenin etkisini daha da büyütmektedir. Geçmişte bir olayın toplumda duyulması belirli bir zaman alırken, bugün birkaç dakika içerisinde milyonlarca insan aynı görüntüyü, aynı iddiayı veya aynı suçlamayı görebilmektedir. Henüz soruşturması tamamlanmamış bir olay hakkında sosyal medya üzerinden hüküm kurulabilmekte, deliller değerlendirilmeden kişiler suçlu ilan edilebilmekte ve hukuki süreçlerin yerini dijital linç mekanizmaları alabilmektedir. Bu durum iki farklı tehlikeyi aynı anda doğurur. Birincisi, masumiyet karinesi ve adil yargılanma hakkı bakımından ciddi sorunlar ortaya çıkabilir. İkincisi ise vatandaşın gerçek adalet mekanizması yerine sosyal medya baskısını çözüm olarak görmeye başlamasıdır. Bir toplumda “mahkeme ne karar verecek?” sorusunun yerini “Sosyal medya ne kadar baskı oluşturacak?” sorusu almaya başlarsa, burada yalnızca iletişim kültürü değil, hukuk kültürü de tartışılmalıdır.

Adalet duygusunun güçlü kalabilmesi için hukukun öngörülebilir olması gerekir. Vatandaş hangi davranışın suç olduğunu, hangi davranışın hukuken korunmadığını ve bir ihlal meydana geldiğinde hangi mekanizmaların devreye gireceğini bilmelidir. Fakat bunun kadar önemli başka bir husus daha vardır: Yaptırımın kişiye, makama, sosyal statüye veya kamuoyu baskısına göre değiştiği düşüncesinin oluşmaması. Hukukun temel gücü, kişisel iradelerin üzerinde işleyen genel ve öngörülebilir kurallar sisteminden kaynaklanır. İnsanların “Benim hakkımı ancak sesimi yükseltirsem alırlar” düşüncesine kapılması, hukuk düzeninin toplumsal zemini açısından ciddi bir aşınmaya işaret eder. Çünkü hukuk, güçlü olanın sesini daha fazla duyurduğu bir düzen değil; haklılığın ve sorumluluğun hukuk kuralları çerçevesinde belirlendiği bir düzen olmalıdır.

Burada devletin iletişim kapasitesi de önem kazanmaktadır. Hukuki süreçlerin tamamını kamuoyuna açık hâle getirmek elbette mümkün değildir; soruşturmanın gizliliği, kişisel verilerin korunması ve yargı bağımsızlığı gibi temel ilkeler gözetilmek zorundadır. Ancak hukuki süreçlerin nasıl işlediğinin, hangi aşamaların bulunduğunun ve hangi kararların hangi makamlar tarafından verildiğinin toplum tarafından anlaşılabilir olması başka bir meseledir. Vatandaşın bilmediği süreç, söylentinin alanına dönüşür. Söylentinin alanı büyüdükçe de dezenformasyon güç kazanır. Bir olay hakkında gerçek bilgiye ulaşamayan insanlar boşluğu çoğu zaman sosyal medyadaki yorumlarla doldurur. Böylece hukuki bir mesele, kısa sürede siyasi, ideolojik veya kişisel kamplaşmanın malzemesine dönüşebilir. Hukuk devletinin iletişim bakımından karşı karşıya olduğu mesele tam olarak budur: Yargının yerine geçmeden, yargı süreçlerine ilişkin doğru bilginin toplumda karşılık bulmasını sağlamak.

Bir başka önemli mesele de adaletin yalnızca ağır suçlarda değil, gündelik hayatın küçük görünen ihlallerinde de hissedilmesidir. İnsanların kamu hizmetinden yararlanırken karşılaştığı haksızlık, uğradığı dolandırıcılık, maruz kaldığı şiddet, tehdit, taciz, hakaret veya başka bir hukuki ihlal karşısında “Nasıl olsa sonuç çıkmaz” düşüncesine kapılması, toplumsal güven bakımından küçümsenecek bir mesele değildir. Çünkü hukuk kültürü büyük davalarda olduğu kadar sıradan vatandaşın gündelik hayatında da inşa edilir. Bir insanın hakkını aradığında karşısında işleyen, anlaşılır ve ulaşılabilir bir mekanizma görmesi, hukuk düzenine ilişkin güvenini güçlendirir. Buna karşılık sürekli olarak sonuçsuz kaldığını düşündüğü süreçlerle karşılaşan vatandaş, zamanla hukuki yolları etkisiz görmeye başlayabilir. Bu da toplumda tehlikeli bir davranış biçimini besler: “Hakkımı hukukla değil, kendi yöntemimle ararım.”

İşte kırılma noktası tam burada başlar. Hukukun zayıfladığı yerde yalnızca suç artmaz; hukuka alternatif çözüm arayışları da artar. İnsanlar kendi çevresini, kendi gücünü, kendi dijital görünürlüğünü veya kendi toplumsal baskı kapasitesini bir tür adalet aracına dönüştürmeye başlayabilir. Bu anlayış ilk bakışta güçlü bir tepki gibi görünse de uzun vadede hukuk düzeninin yerine kişisel güç ilişkilerini koyma riski taşır. Birinin sosyal medyada milyonlarca kişiye ulaşabilmesi onu hukuken daha haklı hâle getirmez. Bir kişinin toplumda güçlü bağlantılarının bulunması onun kanunların üzerinde olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde mağdur olduğunu söyleyen kişinin öfkesi anlaşılabilir olsa bile, öfke hukuki hükmün yerine geçemez. Adaletin görevi öfkeyi yok saymak değil, öfkenin hüküm vermesini engelleyecek kurumsal bir düzen kurmaktır.

Bu nedenle “adalet algısı” meselesini yalnızca bir kamuoyu araştırması başlığı olarak görmek eksik olur. Adalet algısı, toplumsal davranışların yönünü belirleyen önemli bir güven göstergesidir. İnsanlar kuralların herkese uygulandığına inanıyorsa, kurallara uyma eğilimi güçlenir. İnsanlar ihlallerin yaptırımsız kaldığına veya kuralların kişilere göre değiştiğine inanıyorsa, kurallara bağlılık zayıflayabilir. Bu noktada hukuk düzeninin kendi içindeki teknik meseleler kadar, toplumun hukuki süreçleri nasıl algıladığı da önem kazanır. Gerçek ile algı arasındaki farkın küçümsenmemesi gerekir. Çünkü yanlış bir algı bile milyonlarca insan tarafından paylaşıldığında gerçek toplumsal sonuçlar üretebilir.

Fakat burada dikkat edilmesi gereken önemli bir denge vardır: Adalet duygusunu güçlendirmek adına hukukun temel ilkelerinden taviz verilemez. Kamuoyu baskısı, yargısal kararın ölçütü olamaz. Sosyal medyada oluşan tepki, delilin yerine geçemez. Bir kişinin toplum tarafından suçlu görülmesi, hukuken suçlu olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bir kişinin kamuoyu tarafından korunması da onun hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Hukukun gücü tam da burada ortaya çıkar: Alkışa da öfkeye de aynı mesafede durabilmek. Adalet, toplumun anlık duygusuna göre yön değiştiren bir terazinin değil, hukuk kuralları içinde çalışan bağımsız ve usule bağlı bir mekanizmanın sonucudur.

Bugün asıl üzerinde düşünmemiz gereken mesele, “Kanun var mı?” sorusundan daha geniştir. Asıl soru şudur: Vatandaş, hakkının kanun yoluyla korunacağına inanıyor mu? Çünkü hukuk yalnızca maddelerden, fıkralardan ve yaptırımlardan oluşmaz; aynı zamanda toplum ile devlet arasındaki güven ilişkisinin temel sütunlarından biridir. Bu güven zedelendiğinde vatandaş hukuku bir koruma mekanizması olarak değil, uzak ve etkisiz bir prosedür olarak görmeye başlayabilir. O noktada sosyal medya mahkemeleri, sokak baskısı, kişisel hesaplaşmalar ve söylentiler hukuk düzeninin etrafında giderek daha fazla alan kaplar. Bu yüzden adaletin tesisi kadar, adaletin anlaşılması ve hukuki süreçlere duyulan güvenin korunması da önemlidir.

Bir devletin gücü yalnızca kanunlarının sertliğiyle ölçülmez. Asıl güç, kanunun öngörülebilirliği, uygulanabilirliği ve toplum tarafından meşru bir düzenin temeli olarak kabul edilmesinde ortaya çıkar. Vatandaşın hakkını aramak için bağırmak, tehdit etmek, teşhir etmek veya dijital kalabalık toplamak zorunda hissetmediği; hukuki mekanizmalara başvurduğunda karşılığını alacağına inandığı bir düzen, toplumsal barışın da en sağlam dayanaklarından biridir. Çünkü adalet yalnızca mahkeme salonunda verilen bir karar değildir; vatandaşın o karara ve o kararı doğuran hukuk düzenine duyduğu güvendir. Kanunlar vardır ama güven yoksa, kâğıt üzerindeki hukuk ile toplumun yaşadığı hukuk arasında tehlikeli bir mesafe oluşur. O mesafe büyütülmemeli; tam tersine hukuk, kurumlar ve toplum arasındaki güven yeniden ve sürekli biçimde güçlendirilmelidir. Zira bir toplumda adalet duygusu zayıfladığında kaybedilen yalnızca bir dava değildir; kaybedilen, insanların birlikte yaşama iradesine duyduğu güvendir.