Kapitalizm mi, Sosyalizm mi?

Adalet ile eşitlik aynı terazinin iki kefesi değildir. O yüzden bir insanın hakkını yemek için illa onu ezmeniz gerekmez. Bazen herkese aynı şeyi vererek de hak yiyebilirsiniz.

Çok çalışanla hiç çalışmayanı aynı kefeye koyduğunuzda eşitlik sağladığınızı düşünebilirsiniz. Fakat emeğin karşılığını ortadan kaldırdığınız anda başka bir adaletsizlik üretmeye başlarsınız. İşte sosyalizm ile kapitalizm arasındaki tartışmanın çoğu zaman gözden kaçırdığı yer tam da burasıdır: Mesele insanlara ne kadar eşitlik verdiğiniz değil, hakkı ne kadar adil dağıtabildiğinizdir.

Ben kapitalizmi savunmak için sosyalizmi eleştirmiyorum. Çünkü kapitalizmin de güçlü olanın elini güçlendirebildiği, servet ile adalet arasındaki mesafeyi büyütebildiği gerçeğini görmezden gelemem. Benim itirazım başka bir şeye: Eşitliği adalet zannetmeye.

Bir toplumda çalışanla çalışmayanı, üretenle üretmeyeni, sorumluluk alanla almayanı aynı sonuca ulaştırmak ilk bakışta adil görünebilir. Fakat biraz daha dikkatli baktığımızda başka bir sorun ortaya çıkar. Çünkü insan emeğinin, sorumluluğunun ve yeteneğinin hiçbir karşılığı olmayacaksa, çalışmanın anlamı nedir?

Çok çalışan insanın emeğini görmezden gelip onu hiç çalışmayanla aynı noktaya getirdiğinizde, çalışmayanı cezalandırmamış olabilirsiniz. Fakat çalışanı ödüllendirmeyerek onun hakkından eksiltmiş olursunuz. Dolayısıyla ortaya çıkan şey gerçek bir adalet değil, eşitlik görüntüsü altında yeni bir adaletsizliktir.

Eşitlikçilik iddialarında sosyalizmin tarihinden söz edilirken sürekli Sovyetler Birliği örnek gösteriliyor. Öyleyse gelin, bir de Sovyetler Birliği'ne bakalım.

Sovyetler Birliği'nde ücretler hiçbir zaman tamamen eşit değildi. Ancak özellikle 1950'lerden itibaren ücret farklılıklarının ciddi biçimde daraltıldığı dönemler yaşandı. 1955'te en yüksek gelir dilimi ile en düşük gelir dilimi arasındaki fark 4,4 kat iken, 1968'de bu oran 2,8 kata kadar gerilemişti. 1980'lerde ise nitelikli teknik ve profesyonel çalışanların ücretlerinin işçi ücretlerine yaklaşması, uzman emeğinin karşılığı konusunda tartışmalara yol açmıştı.

Yani mesele “herkes aynı maaşı alıyordu” kadar basit değildi. Asıl mesele şuydu: Bir toplum emeği, yeteneği ve sorumluluğu nasıl ölçmelidir?

Sovyetler Birliği'nde bir kozmonot ile sıradan bir işçinin aynı maaşı aldığı da söylenemez. 1960 tarihli bir düzenlemede kozmonotlar için 3.000 ila 4.500 ruble arasında aylık maaş belirlenmiş, uzay uçuşları için ayrıca 50.000 ila 150.000 ruble arasında ödül öngörülmüştü.

Demek ki mesele yalnızca ücretlerin eşit olup olmaması değildir. Mesele, emeğin karşılığının hangi ölçüyle belirlendiğidir.

Burada başka bir yanılgı daha karşımıza çıkıyor: Bir ekonomik sistemin bilimsel başarılarını, o sistemin ahlaki veya siyasi başarısının doğrudan kanıtı olarak görmek.

Sovyetler Birliği uzaya insan gönderdi. Amerika Ay'a insan gönderdi. Biri sosyalist, diğeri kapitalist bir sistemdi. Peki bilim hangisinin haklı olduğunu mu gösterir?

Hayır.

Bilim insanlığın ortak birikimidir.

Albert Einstein bunun iyi bir örneğidir. Einstein atom bombasını icat eden kişi değildi ve Manhattan Projesi'nde çalışmadı. Ancak 1939'da, Leo Szilard'ın hazırladığı mektubu ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt'e göndermesi, Almanya'nın nükleer silah geliştirme ihtimaline karşı Amerikan yönetiminin harekete geçmesinde önemli bir rol oynadı.

Buradan “Einstein kapitalizmin başarısıdır” sonucu çıkarabilir miyiz? Elbette çıkaramayız. Aynı şekilde Sovyetler Birliği'nin uzay yarışındaki başarılarından hareketle “sosyalizm bilimsel olarak daha değerlidir” sonucuna ulaşmak da mümkün değildir.

Bilim, bir ekonomik sistemin ahlaki terazisi değildir.

Bilim ilerleyebilir, teknoloji gelişebilir, üretim artabilir. Fakat bütün bunlar tek başına adaletin varlığını kanıtlamaz. Çünkü mesele yalnızca ne kadar ürettiğimiz değildir; ürettiğimiz gücü nasıl kullandığımızdır.

Bazen her şeyin kendi karşıtını içinde taşıdığı söylenir. Oysa her şey karşıtını kendi içinde taşımak zorunda değildir. Siyah siyahtır. Beyaz beyazdır. Karanlık da ışığın başka bir biçimi değildir; ışığın bulunmaması hâlidir.

Fakat insan, karşıtlıklar üzerinden anlam kurar. Beyazı siyah üzerinden, ışığı karanlık üzerinden daha iyi kavrarız. Burada önemli olan şudur: Her şey ölçüsü nispetindedir.

İnsan söz konusu olduğunda bu ölçünün adı yalnızca ekonomi değildir. Ahlaktır. Sorumluluktur. Saygıdır. Ve nihayet adalettir.

Bir yönetim biçimini yalnızca ekonomik büyüklüğüyle değerlendirmek eksik kalır. Bir sistem ne kadar üretiyor? İnsanlarına ne kadar gelir sağlıyor? Bunlar elbette önemlidir. Fakat başka sorular da sormak gerekir: İnsanın emeğine değer veriyor mu? Çalışan ile çalışmayan arasındaki farkı adil biçimde belirleyebiliyor mu? Güçlü olan karşısında zayıf olanı koruyabiliyor mu? İnsana güvenlik, haysiyet ve gelecek duygusu verebiliyor mu? Toplumun birbirine karşı sorumluluk duygusunu güçlendirebiliyor mu?

Bunlar da en az ekonomik göstergeler kadar önemlidir. Bu yüzden bir ülkenin kendisini sosyalist, kapitalist veya başka bir ekonomik sistemle tanımlaması, tek başına o toplumun adil olduğu anlamına gelmez. Venezuela örneği de bu açıdan düşündürücüdür. Ülkedeki cinayet oranlarına ilişkin resmi ve bağımsız veriler arasında ciddi farklar bulunmaktadır. Bu bile bir ülkenin siyasi veya ekonomik etiketinin, o toplumdaki adalet ve güvenlik sorunlarını tek başına açıklayamayacağını gösterir.

Aynı durum kapitalist ülkeler için de geçerlidir. Kapitalizm piyasa mekanizması ve özel mülkiyet üzerinden önemli bir ekonomik dinamizm yaratabilir. Fakat piyasanın varlığı, kendiliğinden adaletin de var olduğu anlamına gelmez. Servetin büyümesi, hakkaniyetin otomatik olarak büyümesi değildir. Güçlü olanın daha güçlü hâle gelmesi, zayıf olanın hakkının da korunacağı anlamına gelmez.

Dolayısıyla kapitalizmin bütün sorunlarına karşı sosyalizmi tek çözüm olarak göstermek de, sosyalizmin sorunlarına karşı kapitalizmi tek çare olarak sunmak da meseleyi fazlasıyla basitleştirir. Çünkü her iki sistemin de insanla karşılaştığı yerde sınırları ortaya çıkar.

Peki çözüm nedir?

Bence çözümün merkezinde yeni bir “izm” aramak yerine adaleti aramak gerekir.

Sosyalizm eşitliği merkeze alırken adaleti ihmal ederse sorun çıkar. Kapitalizm özgürlüğü ve mülkiyeti merkeze alırken adaleti ihmal ederse yine sorun çıkar.

Birinde çalışan insanın emeğinin karşılığı zayıflayabilir. Diğerinde ise güçlü olanın gücü, zayıf olanın hakkının önüne geçebilir.

Fakat ikisi de adalet değildir.

Çünkü adalet herkese aynı şeyi vermek değildir. Adalet, herkese hakkı olanı vermektir.

Ata at kadar...

Kediye kedi kadar...

Sineğe sinek kadar...

Çünkü kediye ahır yaptığınızda ona iyilik etmiş olmazsınız. Ahır, kedinin ihtiyacı değildir. Ata da kedi kadar yer verdiğinizde adalet sağlamış olmazsınız.

Adalet, farklılıkları ortadan kaldırmak değildir. Farklılıkların hakkını korumaktır.

İnsanın emeğini de böyle değerlendirmek gerekir. Çok çalışanla az çalışanı aynılaştırmak adalet değildir. Ama çok kazananın, sırf daha güçlü olduğu için başkasının hakkını almasına izin vermek de adalet değildir.

İşte tam burada eşitlik ile adalet birbirinden ayrılır.

Eşitlik herkese aynı ölçüyü uygulamak değildir. Gerçek adalet, herkesi kendi hakkı ve kendi sorumluluğu içinde değerlendirebilmektir.

Belki de insanlığın bugün yeni bir sistem aramaktan önce sorması gereken soru budur:

“Hangi sistem daha güçlü?” değil; “Hangi sistem insanı, hakkı ve adaleti daha fazla koruyabiliyor?”

Çünkü sistemler insan için vardır.

İnsan, sistemler için değil.