KÜRESELCİLİĞİN SON KALESİ FREUDCU MUHAFAZAKARLIK

Türkiye’de insan davranış kalıpları, Adler’in toplumsal uyum anlayışından daha çok Freudyen bir tavırla biyolojik ihtiyaçlarını ve dürtülerini gerçekleştirme mücadelesine dönüştü.

Hüzünlü bir şekilde şunu ifade etmek zorundayım ki medenileşme, modernleşme ve çağdaşlaşma gibi kavramlar etrafında şekillenen eğitim ve onu besleyen yayınlar, Freudyen yaklaşımın baskısı altında öyle bir birey yarattı ki artık ortak toplumsal normu bulmakta büyük zorluk çekiyoruz.

Eğitimde değişim yapmak isteyen muhafazakârlar da farkında olmadıkları birey merkezli, faydacı tavırlarının yarattığı etkiyi ancak kendi mahallelerinin lehine, toplumsal menfaate yöneltecek bir taktik içinde “Freudyen tercihlerle” bir şeyler yapmaya çalışıyorlar.

Muhafazakâr bir aydının ahlaki çürümeye karşı erken evlilik önermesi Freudyen bir yaklaşımdır. Çünkü Freudyen bakış açısı, hayatı tamamen cinsel dürtülerin yönlendirdiği varsayımı üzerine kuruludur. Muhafazakâr ahlaka göre de cinsel dürtülerimizi dinî açıdan meşru olarak tatmin edersek ahlaki çürüme durmuş olacaktır. Böylece tüm felsefelerini cinsel dürtü üzerine kurmuş olduklarını fark etmiyorlar.

Alfred Adler’in bireysel psikolojisi, insanın hem birey olarak özgünlüğünü hem de toplumsal bir varlık olarak topluma uyumunu merkeze alır. Freud’un bireyi içsel çatışmalar ve cinsel dürtülerle tanımlayan bireyciliğine ya da Nietzsche’nin bireyi toplumsal normlardan kurtularak kendini yüceltmeye çağıran felsefesine karşı Adler tamamen farklı bir çizgi çizer. Ona göre bireycilik ve toplumsal uyum birbirine zıt değil, birbirini tamamlayan iki gerçekliktir. İnsanın ruhsal sağlığı, bireysel hedeflerini topluma katkıda bulunacak şekilde gerçekleştirmesiyle mümkündür.

Adler’in “toplumsal ilgi” (Gemeinschaftsgefühl) kavramı burada kilit önemdedir. Toplumsal ilgi, bireyin empati, iş birliği ve topluma aidiyet duygusuyla hareket etmesi anlamına gelir. Adler’e göre insan doğuştan sosyal bir varlıktır ve ruhsal sağlığı, topluma ne kadar uyum sağladığıyla ölçülür. Ancak bu uyum, bireyin kendi özgünlüğünü yitirmesi demek değildir. Tam tersine birey, kendi kişisel hedeflerini, yaratıcı potansiyelini ve yaşam tarzını topluma faydalı olacak şekilde geliştirirse hem kendisi hem de çevresi için anlamlı bir hayat sürer.

Adler, bireyciliği kişinin bencilce kendi çıkarlarını ön planda tutması olarak görmez. Freud’un psikanalizinde birey, içsel dürtülerin ve bilinçaltı çatışmaların egemenliğinde, adeta toplumuyla mücadele eden bir varlık gibi resmedilir. Adler ise bunu reddeder. Ona göre birey, toplumuyla uyum içinde oldukça özgürleşir. Örneğin bir kişi aşağılık kompleksiyle mücadele ediyorsa, bunu sağlıklı bir şekilde telafi etmek için toplumla iş birliği yapabilir; bir sanatçı, öğretmen ya da başka bir rolde topluma katkıda bulunarak kendi değerini bulabilir.

Bu, Nietzsche’nin “sürü ahlakı” dediği şeyden çok farklıdır. Nietzsche, toplumsal normların bireyi kısıtladığını ve gerçek özgürlüğün bu normlardan kopmakta yattığını savunurken Adler, toplumsal normların ve değerlerin bireyi şekillendirdiğini ve sağlıklı bir uyumun ruhsal dengeyi sağladığını düşünüyordu.

Adler’in felsefesinde bireyin davranış kalıpları, onun “yaşam tarzı” (style of life) ile belirlenir. Bu yaşam tarzı, bireyin çocuklukta geliştirdiği, dünyaya ve kendine bakış açısını yansıtır. Ancak bu statik bir durum değildir; birey yaşam tarzını değiştirerek daha uyumlu hâle gelebilir. Adler’e göre nevrotik davranışlar ya da ruhsal rahatsızlıklar, bireyin toplumsal ilgiden yoksun kalması ya da yanlış telafi mekanizmaları geliştirmesiyle ortaya çıkar. Mesela bir kişi aşağılık hissini aşırı rekabetçilik ya da başkalarını ezme yoluyla telafi etmeye çalışırsa, bu hem kendine hem topluma zarar verir. Sağlıklı bir birey ise bu hissi topluma katkı sağlayarak, örneğin bir işte ya da ilişkilerde yapıcı bir rol üstlenerek aşar.

Adler’in terapisi de bu noktada devreye girer. Psikanalizin aksine Adler’in terapisi geçmişteki travmalara saplanmak yerine bireyin mevcut yaşam tarzını analiz eder ve ona geleceğe yönelik, topluma uyumlu hedefler belirlemesinde yardımcı olur. Terapist, danışanın güçlü yönlerini öne çıkarır ve toplumsal ilgi geliştirmesine rehberlik eder. Bu süreçte birey kendi değerini keşfeder ve toplumla bağlarını güçlendirerek ruhsal sağlığına kavuşur. Adler’e göre bu uyum süreci, bireyin yalnızca kendi mutluluğunu değil, aynı zamanda çevresinin iyiliğini de artırır.

Adler’in bu yaklaşımı modern pozitif psikolojiye de ilham vermiştir. Toplumsal uyum ve bireycilik arasında denge kurma fikri, onun felsefesinin çağdaş psikolojideki yankılarından biridir. Freud’un bireyi içsel çatışmalarla boğuşan bir varlık olarak görmesine ya da Nietzsche’nin bireyi toplumu aşan bir “üstün insan” olarak idealize etmesine karşı Adler’in insan anlayışı daha demokratik ve kapsayıcıdır. Her birey topluma katkı sağlayarak kendi potansiyelini gerçekleştirebilir ve bu süreçte hem kendisi hem de toplumu kazanır.