MİT ARŞİVİNDEN MESAJ VAR: GEZME CEYLAN BU DAĞLARDA!

Millî İstihbarat Teşkilâtı bir belgenin daha gizliliğini kaldırdı. Peki, neden?

Bir devletin geçmişine ait belgeleri kamuoyuyla paylaşması, yalnızca tarihî bir kaydın araştırmacıların erişimine açılması olarak değerlendirilmemelidir. Bazen bir arşiv belgesi, taşıdığı tarihî bilginin çok ötesinde anlamlar barındırır. Bazen geçmişte yaşanan bir hadisenin yeniden hatırlatılması, bugünün dünyasına verilmiş sessiz ama son derece anlamlı bir mesaj niteliği taşır. İşte Millî İstihbarat Teşkilâtı'nın (MİT) 7 Ağustos 1933 tarihli istihbarat raporunu kamuoyunun erişimine açması da bu açıdan üzerinde düşünülmesi gereken bir gelişmedir. Elbette bu yayının hangi güncel stratejik amaçla gerçekleştirildiğine ilişkin elimizde resmî bir açıklama yok. Ancak insanın aklına şu soru geliyor: MİT, yalnızca geçmişi mi anlatıyor, yoksa geçmişin kayıtları üzerinden bugünün muhataplarına da bir şeyler mi söylüyor?

Benim yorumum şu: Bu belgeyi yalnızca 1933 yılına ait bir istihbarat raporu olarak okumak eksik kalır. Çünkü devletlerin hafızası, yalnızca yaşanmış olayların kaydedildiği bir arşiv değildir. O hafıza; tecrübelerin, tehdit değerlendirmelerinin, kurumsal reflekslerin ve stratejik hassasiyetlerin biriktiği bir güvenlik mirasıdır. Bu mirasın zaman zaman kamuoyuyla paylaşılması ise geçmişin unutulmadığını, devletin kendi tecrübelerini kayıt altında tuttuğunu ve gerektiğinde o kayıtları yeniden gündeme taşıyabildiğini gösterir. MİT'in yayımladığı belgeyi okurken benim zihnimde beliren ifade tam da bu nedenle şudur: “Gezme ceylan bu dağlarda, seni avlarlar!”

ZİGANA'DA BAŞLAYAN HİKÂYE, BİR GÜVENLİK MESELESİ

7 Ağustos 1933 tarihinde Trabzon'dan Millî Emniyet Hizmeti Riyâseti'ne gönderilen rapor, dönemin Erzurum B Amirliği tarafından hazırlanmıştı. Belgenin konusu, Doğu Karadeniz ve Erzurum çevresinde faaliyet gösteren yabancı şahısların seyahatleri ve araştırmalarıydı. Raporun satırlarında Trabzon, Maçka, Zigana, Gümüşhane, Rize, Pazar, Hopa ve Erzurum güzergâhlarında gerçekleştirilen hareketlilik ayrıntılı biçimde ele alınıyordu.

Dikkat çekici olan, bu hareketliliğin tek bir ziyaret veya münferit bir araştırmadan ibaret olmamasıydı. 1930 yılında iki yabancı botanik uzmanının Zigana-Dorul hattında yaklaşık bir ay araştırma yaptığı, 1933 yılında ise başka iki araştırmacının Maçka ile Zigana arasında aylarca çalışmalarını sürdürdüğü aktarılıyordu. Farklı tarihlerde aynı coğrafyaya yönelen bu araştırmalar, raporu hazırlayan görevlinin dikkatini çekmişti. Çünkü söz konusu güzergâh, Trabzon ile Gümüşhane arasında uzanan ve Doğu Anadolu'ya geçiş bakımından önemli bir coğrafi hattı kapsıyordu.

Raporda anlatılan küçük mavi çadırlar ise dönemin güvenlik görevlisinin zihnindeki soru işaretlerini somutlaştıran ayrıntılardan biriydi. Zigana'da konaklayan yabancı araştırmacıların, kaldıkları hanın yaklaşık üç yüz metre doğusunda kurdukları bu küçük çadırların ne amaçla kullanıldığı anlaşılamamıştı. Raporu hazırlayan görevli, bunların nirengi noktası olarak mı kullanıldığını, yoksa gizli notların saklanmasına yönelik bir işlev mi taşıdığını sorguluyordu. Ancak bu konuda kesin bir sonuca ulaştığını söylemiyordu.

Dönemin Trabzon Valisi Ali Galip Bey ile gerçekleştirilen incelemede, araştırmacılardan faaliyetlerini yazılı olarak bildirmeleri istenmiş; kendileri ise çalışmalarının uzunluğunu gerekçe göstererek ülkelerine döndükten sonra yayımlayacakları eserlerden birer nüsha göndereceklerini belirtmişlerdi. Araştırmacılara eşlik etmesi için görevlendirilen memur ve Vilâyet Ziraat Müdürü dahi üç günlük refakatin ardından geri dönmek zorunda kalmıştı. Zira yabancı uzmanlar günde yaklaşık otuz kilometre yol yürüyor, dağlara tırmanıyor ve oldukça yoğun bir saha çalışması yürütüyordu.

Burada önemli olan, bu kişilerin faaliyetlerinin casusluk olduğuna ilişkin kanıtlanmış bir hükmün bulunmamasıdır. Fakat raporun ortaya koyduğu gerçek, devlet görevlilerinin yabancı araştırmaların mahiyetini anlamaya çalıştığı ve bu faaliyetlerin yeterince değerlendirilememesini bir güvenlik sorunu olarak gördüğüdür.

COĞRAFYA BAZEN BİR ARAŞTIRMA SAHASINDAN ÇOK DAHA FAZLASIDIR

Belgede yalnızca botanik araştırmaları değil, yabancıların bölgenin toplumsal ve coğrafi özelliklerine yönelik çalışmaları da dikkat çekiyor. Gürç isimli bir Alman araştırmacının Trabzon, Rize, Pazar ve Hopa çevresinde sınır hattına kadar incelemelerde bulunduğu, Hopa'daki çalışmalarının tarımsal araştırmaların yanı sıra etnografik gözlemleri de kapsadığı belirtiliyor.

Ardından İngiliz araştırmacıların bölgedeki faaliyetleri aktarılıyor. George A. Yeffery isimli bir kişinin eşiyle birlikte Trabzon'a gelerek Erzurum'u ziyaret ettiği, Lord Bingham'ın ise İngiliz Konsolosluğu ile olağan temaslarını gerçekleştirdikten sonra iki İngiliz botanik uzmanıyla görüştüğü kaydediliyor. Lord Bingham'ın 27 Temmuz 1933 tarihinde Erzurum'a gitmek istediği, ancak müstahkem mevki tarafından kabul edilmediği için geri dönmek zorunda kaldığı belirtiliyor. Ağustos ayının başında ise İran üzerinden Trabzon'a gelen iki İngiliz vatandaşının Irak, Suriye ve İran'ı kapsayan seyahatleri rapora işleniyor.

Bütün bunlar bize dönemin güvenlik makamlarının yalnızca kişilerin kimlikleriyle değil, seyahat güzergâhları, temasları, çalışma alanları ve faaliyetlerinin kapsamıyla da ilgilendiğini gösteriyor. Çünkü stratejik coğrafyaların değeri yalnızca haritadaki konumlarından ibaret değildir. Bir geçidin ulaşım bakımından taşıdığı önem, bir bölgenin sınır hattına yakınlığı, yerleşimlerin özellikleri ve doğal kaynakları, o coğrafyayı farklı ülkelerin araştırma ve değerlendirme faaliyetleri bakımından önemli hâle getirebilir.

Devletin görevi, bu faaliyetleri peşinen tehdit olarak görmek değil; neyin, nerede, hangi amaçla ve hangi yöntemle gerçekleştirildiğini anlayabilecek kurumsal kapasiteyi oluşturmaktır. 1933 tarihli raporun asıl üzerinde durduğu mesele de budur.

BİR ASIR ÖNCEKİ UYARI: HABERDAR OLMAK YETMEZ, ANLAMAK GEREKİR

Bence raporun en kıymetli tarafı, yalnızca yabancıların hareketlerini kayıt altına alması değil, dönemin istihbarat görevlisinin kendi kurumuna yönelik açık değerlendirmeleridir. Görevli, merkezin bölgedeki geçişler ve araştırmalar karşısında ancak yüzeysel bir gözetleme yapabildiğini ifade ediyor. Üstelik bu eksikliğin daha önce de gündeme getirildiğini, 1930 yılında yabancıların bölgeye gelişlerinden Millî Emniyet Hizmeti'nin önceden haberdar edilmesi için İçişleri Bakanlığı nezdinde girişimlerde bulunduğunu anlatıyor.

Daha da önemlisi, çözüm önerisini açıkça ortaya koyuyor: Aylar boyunca araştırma yapılan Zigana hattında yabancı uzmanların çalışmalarının niteliğini değerlendirebilmek için ilgili bakanlıklardan birer veya ikişer uzman görevlendirilebilirdi. Çünkü teknik ve bilimsel bir faaliyetin gerçek mahiyetini yalnızca dışarıdan gözlemleyerek anlamak mümkün değildi. Güvenlik personelinin yanında, ilgili bilim dallarında uzman kişilerin de bulunması gerekiyordu.

Bu yaklaşım, istihbaratın yalnızca bilgi toplama faaliyeti olmadığını gösteren önemli bir kurumsal bakış açısıdır. Bilgiye ulaşmak başka, o bilgiyi doğru yorumlamak başkadır. Bir kurumun elde ettiği verinin diğer kurumların bilgisiyle tamamlanması, farklı uzmanlık alanlarının aynı değerlendirme sürecinde buluşturulması güvenliğin niteliğini doğrudan etkiler.

Raporda dış temsilciliklerin ve emniyet birimlerinin de bu seyahatler hakkında sahip olabilecekleri bilgilerin Millî Emniyet Hizmeti'ne aktarılması gerektiği vurgulanıyor. Böylece merkezin gelişmelerden önceden haberdar olması ve daha hızlı, daha etkili tedbirler alabilmesi amaçlanıyor.

Bugün bütün bunları okuduğumuzda, erken Cumhuriyet döneminde güvenlik bürokrasisinin karşılaştığı sorunları ve geliştirmeye çalıştığı kurumsal refleksleri daha iyi anlıyoruz. Üstelik bu rapor, devletin kendi eksikliklerini de kayıt altına alabildiğini, sahadaki görevlilerin merkezî mekanizmaya eleştiri ve çözüm önerisi sunabildiğini gösteriyor. Devletin kurumsal hafızasını değerli kılan unsurlardan biri de budur.

PEKİ, MİT BU BELGEYİ NEDEN BUGÜN YAYIMLADI?

Şimdi asıl soruya dönelim. MİT, 1933 tarihli bu belgeyi neden kamuoyunun erişimine açtı? Elbette bunu belirli bir ülkeye, kuruma veya güncel operasyona yönelik doğrudan bir mesaj olarak nitelendirmek için elimizde yeterli veri yok. Böyle bir iddiayı kesin hüküm gibi sunmak doğru olmaz. Ancak bu yayının stratejik iletişim bakımından taşıyabileceği anlamı sorgulamak da son derece meşrudur.

Devletlerin geçmişte yaşadıkları tecrübeleri, aradan yıllar geçtikten sonra yeniden kamuoyunun gündemine taşıması farklı anlam katmanları oluşturabilir. Birincisi, kurumsal hafızanın canlı tutulmasıdır. İkincisi, güvenlik tarihinin yeni nesillere aktarılmasıdır. Üçüncüsü ise geçmişteki kayıtların bugünün dünyasında nasıl okunabileceğine ilişkin bir düşünme alanı açılmasıdır.

Benim dikkat çekmek istediğim nokta tam olarak üçüncüsüdür.

Türkiye, jeopolitik konumu itibarıyla tarih boyunca farklı güçlerin ilgisini çeken bir coğrafyada bulunuyor. Karadeniz'den Kafkasya'ya, Doğu Anadolu'dan Orta Doğu'ya uzanan stratejik hatlar, yalnızca ticaret ve ulaşım güzergâhları değildir. Aynı zamanda güvenlik, enerji, askerî hareketlilik ve bölgesel güç dengeleri açısından önem taşıyan alanlardır. Dolayısıyla Türkiye'nin kendi coğrafyasındaki gelişmeleri takip etmesi, değerlendirmesi ve gerekli güvenlik tedbirlerini alması bir tercih değil, egemen devlet olmanın doğal gereğidir.

Bugün teknoloji değişmiş, yöntemler dönüşmüş olabilir. Dün dağlarda yürüyerek yapılan gözlemlerin yerini bugün dijital izler, uydu görüntüleri, açık kaynaklar ve gelişmiş analiz sistemleri almış olabilir. Fakat değişmeyen bir gerçek var: Coğrafyanın stratejik değerini bilenler, o coğrafyadaki hareketliliğin önemini de bilir.

İşte bu nedenle MİT'in yayımladığı belgeyi yalnızca geçmişe ait bir evrak olarak değerlendirmiyorum. Bu belge, devletin güvenlik tecrübelerinin kaybolmadığını, kayıt altına alındığını ve gelecek kuşaklara aktarılabildiğini gösteren önemli bir örnektir.

DEVLETİN HAFIZASI UNUTMAZ!

Benim yorumumda bu belgenin taşıdığı sembolik mesajı tek bir cümleyle ifade etmek mümkün:

“Gezme ceylan bu dağlarda, seni avlarlar!”

Bu sözün muhatabını veya yayımlanma gerekçesini kesin biçimde tayin etmek elbette mümkün değil. Ancak ben bu tarihî kaydın bugünün hasım istihbarat unsurlarına ve onların angajmanlarına yönelik şöyle okunabilecek bir mesaj taşıdığını düşünüyorum: Türkiye'nin coğrafyası, geçmişte olduğu gibi bugün de kendi güvenlik hassasiyetleriyle birlikte değerlendirilir. Devletin kurumları, yaşanmış tecrübeleri kayıt altında tutar; geçmişte karşılaşılan yöntemleri, güzergâhları ve güvenlik açıklarını gelecek için birer bilgi kaynağına dönüştürür.

Burada mesele korkutmak değil, devlet ciddiyetini hatırlatmaktır. Mesele her yabancıyı şüpheli görmek değil, Türkiye'nin egemenlik alanında gerçekleşen faaliyetleri hukuk, bilgi ve uzmanlık temelinde değerlendirebilmektir. Mesele geçmişin gölgesinde yaşamak değil, geçmişin tecrübesinden yararlanarak bugünü daha doğru okuyabilmektir.

Bir asır önce Zigana'nın sarp yollarında yabancı araştırmacıların faaliyetlerini anlamaya çalışan bir görevlinin hazırladığı rapor, bugün yeniden okunuyor. O günün imkânlarıyla tespit edilen eksiklikler, önerilen tedbirler ve vurgulanan koordinasyon ihtiyacı, devlet güvenliğinin zamandan bağımsız bazı temel ilkeleri olduğunu gösteriyor.

Ve ben bu belgenin yeniden gün yüzüne çıkarılmasını, devletin hafızasına sahip çıkılması bakımından son derece kıymetli buluyorum.

Çünkü devletin hafızası kişilere, dönemlere veya şartlara bağlı değildir. Kayıt tutar, değerlendirir, öğrenir ve gerektiğinde konuşur.

Devlet unutmaz. Devletin hafızası vardır. Ve o hafıza, gerektiğinde bir asır öncesinden bugüne seslenir!

GEZME CEYLAN BU DAĞLARDA! SENİ AVLARLAR !