NEDEN CANLI HAKLARI?

Kelimeler yalnızca anlatmaz. Bazen düşünme biçimimizi de belirler.

İnsan hakları, hayvan hakları, çocuk hakları, kadın hakları, hasta hakları…

Bunların her biri tarihsel, toplumsal ve hukuki olarak gerekli kavramlar. Her biri belirli bir hak mücadelesinin görünür olmasını sağlıyor. Dolayısıyla benim itirazım bu kavramların varlığına değil.

Ben daha yukarıdan bir çatı kavram öneriyorum:

Canlı hakları.

Çünkü hakları sürekli olarak “kimin hakkı?” sorusundan hareketle tanımladığımızda, farkında olmadan kategoriyi yaşamın önüne geçirebiliyoruz.

Oysa önce başka bir soru sorabiliriz:

Neyi koruyoruz?

İnsanı mı?

Hayvanı mı?

Belirli bir grubu mu?

Yoksa bütün bu başlıkların temelinde bulunan yaşamı, varlığı ve zarar görmeme ilkesini mi?

Benim bakış açım burada başlıyor.

“Canlı hakları” dediğimde bütün canlıların aynı haklara sahip olması gerektiğini söylemiyorum. Böyle bir iddia zaten yaşamın gerçekliğiyle bağdaşmaz. İhtiyaçlar, korunma biçimleri, hukuki statüler ve karşılaşılan riskler birbirinden farklıdır.

Fakat farklı haklara ihtiyaç duymak, ortak bir üst kavram altında düşünülemeyeceğimiz anlamına gelmez.

Hukuk zaten farklı durumlara farklı hükümler uygular.

Eşitlik de herkese aynı şeyi vermek değildir.

Bu nedenle “canlı hakları” kavramını bir aynılık iddiası olarak değil, bir bakış açısı değişikliği olarak görüyorum.

Merkeze kategoriyi değil, yaşamı koymak.

Belki de uzun zamandır yaptığımız şey tam tersidir.

Önce kategoriyi oluşturuyoruz.

Sonra o kategorinin haklarını konuşuyoruz.

Sonra yeni bir korunma ihtiyacı ortaya çıktığında yeni bir başlık açıyoruz.

Başlıklarımız çoğalıyor.

Dosyalarımız çoğalıyor.

Komisyonlarımız çoğalıyor.

Ama bazen temel cümleyi unutuyoruz:

Bir yaşamın korunmaya değer olması için önce hangi kutuya ait olduğunu açıklaması gerekmemeli.

İşte benim “canlı hakları” demeyi tercih etmemin nedeni bu.

Bu yaklaşım insan haklarını ortadan kaldırmaz.

Hayvan haklarını ortadan kaldırmaz.

Çocuk haklarını, kadın haklarını, hasta haklarını veya başka özel koruma alanlarını gereksiz kılmaz.

Tam tersine bunların üzerinde ortak bir etik zemin oluşturur.

Çünkü mesele kategorileri silmek değil, kategorilerin üzerinde ortak bir ilke kurabilmek.

Bir çocuğun, bir hastanın, sağlıklı bir yetişkinin, bir hayvanın ya da başka bir canlının ihtiyaçları aynı değildir. Hukuki koruma biçimleri de aynı olmak zorunda değildir.

Zaten mesele aynılaştırmak değil.

Mesele ortak paydayı kaybetmemek.

Ve o ortak payda bana göre yaşamdır.

Bugün hak tartışmalarında sık sık “kim?” sorusuna yoğunlaşıyoruz.

Kim mağdur?

Kim korunacak?

Kim hangi statüde?

Kim hangi kategoriye giriyor?

Bunların hepsi hukuk bakımından gerekli sorular olabilir.

Ama bunlardan önce gelen daha yalın bir soru olduğunu düşünüyorum:

Ortada korunması gereken bir canlı var mı?

Varsa, düşünmeye oradan başlayabiliriz.

Bu bakışın önemli bir sonucu daha var.

Hak kavramını merhametten ayırıyor.

Çünkü merhamet seçicidir.

İnsan sevdiğine merhamet edebilir, yakın hissettiğini koruyabilir, kendisine benzeyene daha kolay empati duyabilir.

Hak ise bundan daha güçlü olmak zorundadır.

Hak, “Seni sevdiğim için seni koruyorum” demez.

“Seni sevip sevmemem önemli değil” diyebilmelidir.

Bu nedenle canlı hakları benim için bir sevgi söylemi değildir.

Bir sorumluluk anlayışıdır.

Hak sahibi olmak için sevimli olmak, güçlü olmak, sağlıklı olmak, faydalı olmak, çoğunluğa benzemek veya kendisini kusursuz biçimde ifade edebilmek gerekmemeli.

Çünkü hakları sempatiye bağladığımız anda evrensellik iddiamızı kaybederiz.

Asıl mesele gücün karşısına bir sınır koyabilmektir.

İnsanın insana karşı gücü.

İnsanın başka canlılar üzerindeki gücü.

Toplumun birey üzerindeki gücü.

Çoğunluğun azınlık üzerindeki gücü.

Sağlıklı kabul edilenin hastaya bakışı.

Güçlünün kendisini savunamayan üzerindeki gücü.

Kategoriler değişiyor ama soru değişmiyor:

Gücü olan, gücü yettiği her şeyi yapabilir mi?

Hak kavramının temel işlevlerinden biri bu soruya “hayır” diyebilmektir.

O hâlde neden bu düşünceyi daha kapsayıcı bir çerçevede ele almayalım?

“Canlı hakları” ifadesinin benim için değerli tarafı tam da burada.

Bir kategoriyi diğerinin karşısına koymuyor.

İnsan ile hayvan arasında bir yarış yaratmıyor.

Hasta ile sağlıklıyı birbirinin karşısına yerleştirmiyor.

Bir grubun hakkını savunurken başka bir grubun hakkını küçültmüyor.

Hakları bir önem sıralamasına dizmek yerine hepsinin arkasındaki temel ilkeyi hatırlatıyor:

Yaşama ve varlığa saygı.

Elbette hukuk kategorilere ihtiyaç duyar.

Tanım yapmak zorundadır.

Sınır çizmek zorundadır.

Farklı durumlar için farklı koruma mekanizmaları oluşturmak zorundadır.

Ben kategorilerin hukuken kaldırılmasını önermiyorum.

Ben zihinsel başlangıç noktasının değiştirilmesini öneriyorum.

Önce canlı.

Sonra o canlının içinde bulunduğu koşullar.

Sonra ihtiyacı olan koruma.

Belki böyle baktığımızda hak tartışmalarımız da değişir.

Çünkü birini savunabilmek için diğerini karşı tarafa koymak zorunda kalmayız.

İnsan hakkını savunmak başka bir canlının değerini azaltmaz.

Hasta hakkını savunmak sağlık çalışanının hakkını ortadan kaldırmaz.

Hayvan hakkını savunmak insan hakkından bir şey eksiltmez.

Birinin hakkı diğerinden eksilerek çoğalmaz.

Hak bir pasta değildir.

Bir dilim birine gidince diğerine daha az kalmaz.

Tam tersine hak alanı genişledikçe, keyfî güç kullanımının alanı daralır.

Belki medeniyet dediğimiz şeyin ölçülerinden biri de budur.

Kimin daha güçlü olduğu değil, güçlü olanın nerede durması gerektiğini bilmesi.

Kimin sesinin daha yüksek çıktığı değil, sesi çıkmayanın da hesaba katılması.

Kimin çoğunlukta olduğu değil, azınlıkta kalanın da varlığının korunması.

Kimin sağlıklı olduğu değil, hastalandığında da insan olmanın değerinden hiçbir şey kaybetmediğinin kabul edilmesi.

Ben bu nedenle kendimi yalnızca belirli bir kategorinin haklarını savunan biri olarak tanımlamak istemiyorum.

Benim bakış açım daha geniş:

Canlı hakları.

Bu ifade benim için bir slogan değil.

Bir bakış açısı.

İnsanı dışlamıyor.

Hastayı ayrı bir dünyaya hapsetmiyor.

Hayvanı insanın karşısına koymuyor.

Farklı yaşamları birbirleriyle yarıştırmıyor.

Hepsinin üzerinde tek bir soru bırakıyor:

Bir canlı karşısında sorumluluğumuz nedir?

Belki kavramlarımızı değiştirdiğimizde dünyayı hemen değiştiremeyiz.

Ama dünyaya baktığımız yeri değiştirebiliriz.

Ve bazen büyük değişimler tam da oradan başlar.

Ben “insan mı, hayvan mı; sağlıklı mı, hasta mı; bizden mi, onlardan mı?” sorularına sıkışmak istemiyorum.

Daha geniş bir yerden bakıyorum:

Canlı.

Kategorilerimiz farklı olabilir.

Haklarımızın kapsamı farklı olabilir.

İhtiyaçlarımız farklı olabilir.

Korunma biçimlerimiz farklı olabilir.

Ama bütün bu farklılıkların öncesinde çok daha temel bir gerçek var:

Yaşam, kategoriye sığmayacak kadar büyük bir kavramdır.

Bu yüzden belki de hakları anlatırken kullanacağımız en kapsayıcı çatı, düşündüğümüzden çok daha basit:

Canlı hakları.