Affedersiniz, Türk Demişim!
cumha.com.tr, tamamen tarafsız ve bağımsız bir haber platformudur. Köşe yazıları bölümünde yayımlanan içerikler, yazarların şahsi görüş ve değerlendirmelerinden oluşur. Platform, her görüşten yazara alan açan çok sesli yayın anlayışıyla farklı fikirlerin özgürce ifade edildiği tarafsız bir yayın zemini sunar.
Haluk Bilginer'in yıllar önce bir söyleşide sarf ettiği “Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor” sözleri yeniden gündeme geldi. Ardından yönetmen Mustafa Altıoklar da münakaşaya katıldı. Hikâyesini yazanından senaristine, yönetmeninden oyuncularına kadar Kürtlerden oluşan bir film kadrosunu örnek göstererek sordu: “Ve siz şimdi bu filme Türk filmi mi diyeceksiniz? Hangi hakla?”
Türk sineması demek neden bu kadar rahatsız edici? Bir milletin adıyla anılan sanat geleneği hangi gerekçeyle sorunlu sayılıyor? Üstelik bu münakaşa ilk defa yapılmıyor. Dün “Türk edebiyatı” yerine “Türkçe edebiyat” denilmesini tartışmıştık; bugün sinemayı konuşuyoruz.
Yani kelimeler değişiyor, Türk adı karşısındaki tereddüt değişmiyor.
Kanımca burada bir adlandırma meselesinden fazlası var. Mesele, kendi tarihine ve millî kimliğine başkalarının gözünden bakmaya alışmış bir düşünce dünyasıyla ilgili.
Önce şu kavram karışıklığını giderelim. Millet, aynı soydan gelen insanların toplamı değildir ve ortak tarih, kültür, siyasi irade ve gelecek tasavvuru etrafında şekillenen toplumsal ve siyasi bir birliktir.
Nitekim Türk milletinin tarihsel oluşumu da böyle bir sürecin ürünüdür. Türkistan'dan Anadolu'ya, oradan Rumeli'ye uzanan tarihî birikim, farklı toplulukların ve kültürlerin ortak bir siyasi ve medeni hayat içerisinde buluşmasıyla şekillenmiştir. Türklük de bu tarihsel süreçte etnik kökenleri aşan bir millî aidiyet niteliği kazanmıştır.
Bakınız, 1931 tarihli CHP Programı'nda millet, “Dil, kültür ve mefkûre birliği ile birbirine bağlı vatandaşların teşkil ettiği bir siyasi ve içtimai heyet” olarak tanımlanır.
Öyleyse bir filmin yönetmeninin yahut oyuncularının Kürt olması, o filmi Türk sinema tarihinin dışına neden çıkarsın? İnsan kendi etnik kimliğini koruyarak ortak millî kültüre katkıda bulunamaz mı? Kaldı ki sanat eserlerini etnik kökenler üzerinden ayrıştırmak, millet kavramının birleştirici mahiyetiyle de çelişmektedir.
O hâlde meselenin bam telini oluşturan ve üzerinde bilhassa durulması gereken soru şudur: Türk kimliği karşısında sergilenen bu çekingenlik neyin nesidir?
Kendi milletinin adını anmaktan imtina ederken bunu ilericilik nişanesi sayan, millî kimliğe mesafeli durmayı entelektüel üstünlük zanneden bir zihniyetle karşı karşıyayız.
Bu zihniyet, başkalarının takdirini kazanma uğruna kendi toplumuna tepeden bakmayı bir meziyet sayıyor.
Bunun adına kültürel aşağılık kompleksi demek çok mu ağır olur?
Araba Sevdası'ndaki Bihruz Bey'i hatırlayın. Batılı görünmeye çalışır, taklit ettiği hayat tarzını bir üstünlük vesilesi sayar. Medeniyeti bilgi ve emekte değil, alafrangalığın gösterisinde arar.
Bugün de onun başka kılıklara bürünmüş hâlleriyle karşılaşmıyor muyuz?
Sorunun tarihsel ve düşünsel boyutları kuşkusuz çok daha geniş. Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e uzanan modernleşme tecrübesi, Türk aydınının düşünce dünyasında önemli değişimlere yol açtı. Fakat burada bilhassa üzerinde durmamız gereken husus, modernleşme arayışının Batı’nın kültürel kabullerini sorgusuz benimsemeye dönüşmesiydi.
Üstelik bu düşünce biçimi yerleşik hâle geldikçe zihinlerde görünmez çemberler oluşturdu. Başkalarının kavramlarıyla düşünen, onların beğenilerini ölçü kabul edenler, kendi toplumunun gerçekliğini kavramakta ve özgün düşünceler üretmekte de zorlandılar.
Bu zihinsel bağımlılığın etkileri bugün de düşünce hayatımızda kendisini göstermiyor mu? Özellikle özgün fikir üretiminde yaşadığımız daralma, bu tarihsel sorunun günümüze uzanan bir tezahürü değil mi?
İşte Türk düşünce hayatının, akademisinin ve sanat dünyasının üzerinde durması gereken bu.
Alıntı kavramlar arasında boğulan düşünce hayatımızda, felsefi ve teorik birikimin zayıflığı da buna eklenince özgün fikirlerin yerini ezberler, esaslı tartışmaların yerini ise dönemin gözde söylemleri aldı.
Diplomaların çoğalması düşünce dünyamızı derinleştirmediği gibi küresel kültür piyasası da bu süreci etkiledi. Örneğin, dijital platformların, festival çevrelerinin, uluslararası sermayenin ve sanat piyasasının beklentileri, hangi eserlerin görünürlük kazanacağının ve hangi hikâyelerin daha geniş kitlelere ulaşacağının belirlenmesinde önemli bir rol oynuyor.
Bu nedenle de Türk ailesini baskıcı, Anadolu insanını cahil, geleneklerimizi gericiliğin kaynağı olarak resmeden tek boyutlu anlatıların dışına çıkılmıyor.
Türkiye'ye yönelik dışarıdan gelen önyargıların ve düşmanca yaklaşımların farkındayız. Fakat üzerinde durmamız gereken, kendi insanımızın millî şahsiyetine, haysiyetine ve izzet duygusuna yabancılaşmasının doğurduğu sonuçlardır.
Nihayetinde münakaşanın temelinde, millî kimlikten kültürel özgüvene, aydının kendi toplumuyla kurduğu ilişkiye kadar uzanan derin bir zihniyet krizi bulunmaktadır. Bu nedenle kültürel bağımsızlık meselesi her daim temel gündemlerimizden biri olmalıdır.