SUN TZU HAMLESİ "Savaş kandırmacalı bir iştir." Sun Tzu
cumha.com.tr, tamamen tarafsız ve bağımsız bir haber platformudur. Köşe yazıları bölümünde yayımlanan içerikler, yazarların şahsi görüş ve değerlendirmelerinden oluşur. Platform, her görüşten yazara alan açan çok sesli yayın anlayışıyla farklı fikirlerin özgürce ifade edildiği tarafsız bir yayın zemini sunar.
19 Kasım’da Çin’in Shenzhen kentinde Şi Cinping, Vladimir Putin ve Donald Trump’ın aynı masaya oturması, sıradan bir liderler buluşması değildi. Üç ülke, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin daimî üyeleri ve nükleer güçleri olarak “stratejik istikrar” başlığı altında bir araya geldi. Zirvenin APEC toplantısı marjında yapılmış olması buluşmaya diplomatik zemin sağladı; fakat ev sahibinin Çin olması, fotoğraftaki merkezî konumu ve yayımlanan bildirinin dili ayrıca okunmayı hak ediyor.
Resmî bildiride BM reformu, enerji akışlarının istikrarı, devlet görevlilerinin dokunulmazlığı ve nükleer risklerin azaltılması öne çıktı. Buna karşılık Ukrayna ve İran savaşlarına, Hürmüz Boğazı’na veya tarafların somut yükümlülüklerine yer verilmedi. Associated Press ve The Guardian’ın aktardığı üzere, yaklaşık yetmiş dakikalık görüşme büyük bir uzlaşma üretmedi; açıklama genel ilkelerle sınırlı kaldı. Öyleyse soralım: Kamuoyuna sunulan gündem, asıl pazarlık alanlarının üzerini örten kontrollü bir diplomatik çerçeve miydi, yoksa tarafların henüz uzlaşamadığı dosyaları bildirinin dışında tutma tercihi mi?
Bu sorunun merkezinde İran bulunuyor. ABD ile İsrail’in 28 Şubat 2026’da İran’a karşı başlattığı askerî harekât, Moskova’yı zor bir dengeye itti. Rusya, Tahran’la stratejik ortaklığını korumak istiyor; ancak Washington’la Ukrayna konusunda müzakere kanallarını da açık tutmaya çalışıyor. Üstelik Rusya’nın İran’a ABD askerî unsurlarını hedef almada kullanılabilecek istihbarat sağladığı, Amerikan yetkililerine dayandırılan haberlerde yer aldı. Middle East Institute’un haziran tarihli değerlendirmesi de uydu hedefleme verisi ve insansız hava aracı teknolojisi desteği iddialarını aktarıyor. Bunlar Moskova’nın savaşa doğrudan girdiğini kanıtlamaz; fakat Rusya’nın İran dosyasında yalnızca sözlü destekle sınırlı kalmadığı yönünde ciddi iddialar bulunduğunu gösterir.
Tam burada daha büyük bir soru doğuyor: Washington, İsrail’le askerî koordinasyonunu ve yaptırım kapasitesini kullanarak Moskova’ya “İran’a desteğin bedelini yükseltme” stratejisi mi izliyor? Bu, kanıtlanmış bir gizli anlaşma değil; ancak ABD’nin Rusya’yı Ukrayna dosyasında pazarlığa zorlarken İran’a verilecek desteği de müzakere denklemine dahil etmesi ihtimal dışı sayılamaz. İsrail’in güvenlik öncelikleri ile ABD’nin bölgesel stratejisi örtüşse de, her Amerikan hamlesini İsrail’in yönettiğini varsaymak da analitik hata olur.
Rusya’nın ikilemi açık: İran’ın zayıflaması, Moskova’nın Orta Doğu’daki nüfuzunu ve Batı karşısındaki ortaklık ağını daraltabilir. Buna karşılık Tahran’a açık ve sınırsız askerî destek, ABD ile doğrudan gerilimi büyütebilir; Ukrayna savaşının maliyetini zaten taşıyan Kremlin’i yeni bir cephe baskısıyla karşı karşıya bırakabilir. Dolayısıyla Moskova’nın tutumu, ittifak sadakatinden çok risk ve kazanç hesabıyla şekilleniyor.
Çin’in hesabı ise daha farklı. Pekin, Rusya’nın Batı karşısında bütünüyle yenilmesini istemeyebilir; çünkü Rusya Avrasya’da stratejik bir denge unsuru, enerji tedarikçisi ve ABD’nin dikkatini paylaşan büyük güçtür. Fakat Çin, Rusya’nın yanında durmanın bütün askerî, ekonomik ve diplomatik maliyetini üstlenmek de istemiyor. Moskova’nın Batı’yla ilişkileri daraldıkça Çin’e enerji, teknoloji, finans ve pazar erişimi bakımından daha fazla ihtiyaç duyması, Pekin’in pazarlık gücünü artırıyor. Çin böylece Rusya’yı kaybetmeden, onun bağımlılığından fayda sağlayabiliyor.
Aynı anda Washington’la konuşabilmek de Çin’e ayrı bir kazanç sağlıyor. Pekin, kendisini yalnızca ABD’ye rakip bir blok lideri olarak değil, rakip büyük güçlerin aynı masaya gelebileceği vazgeçilmez diplomatik merkez olarak sunuyor. Shenzhen’de ev sahibi koltuğunda oturması bu anlatıyı güçlendirdi. Ancak zirvenin APEC marjında düzenlenmiş olması ve ortak bildirinin somut çatışma çözümü üretmemesi, Çin’in fiilen arabuluculuk yaptığı iddiasını sınırlıyor. Burada arabuluculuktan çok, diplomatik merkez olma ve gündem kurma kapasitesinin sergilenmesi söz konusu olabilir.
Oturma düzeni de bu sahnenin sembolik diline dahil edilebilir: Şi’nin ortada, Putin’in sağında, Trump’ın solunda görünmesi Çin’i iki rakibin buluşma noktası olarak resmediyor. Yine de protokolde sağ ve solun anlamı kamera açısına, ev sahibinin yönüne ve oturma planına bağlıdır; tek başına Rusya’ya öncelik verildiğini kanıtlamaz. Çin ile Rusya’nın Şanghay Beşlisi’nden gelen kurumsal geçmişi de bu fotoğrafa tarihsel derinlik katıyor; ancak ABD bu yapının parçası değil. Bu nedenle görüntü, ittifak ilanından çok Pekin’in iki ayrı güç merkezini aynı diplomatik sahnede ağırlama becerisi olarak okunmalı.
O hâlde asıl soru şudur: Çin, Rusya’yı ABD’ye karşı koşulsuz desteklemek yerine, Moskova ile Washington’ı kendi evinde buluşturarak her ikisiyle de pazarlık edebileceği bir konum mu inşa ediyor? ABD, Rusya’nın İran’a desteğini sınırlamak için Ukrayna, yaptırımlar ve bölgesel güvenlik dosyalarını aynı denklemde mi kullanıyor? Ve Putin, bu masaya yalnızca barış arayışıyla mı, yoksa İran dosyasında elindeki kozları tartmak için mi oturdu?
Bunların hiçbiri bugün için kanıtlanmış bir “gizli mutabakat” değildir. Fakat zirvenin asıl anlamı belki de burada: Üç güç aynı masaya oturdu, fakat aynı safta değil. Çin maliyeti üstlenmeden nüfuzunu artırmaya, Rusya manevra alanını korumaya, ABD ise rakiplerini aynı anda yönetilebilir dosyalara ayırmaya çalışıyor. Shenzhen fotoğrafı bir ittifakın değil, çıkarların yeniden ölçüldüğü bir güç müzakeresinin fotoğrafı olabilir.