NİMET İLE İSTİDRAÇ

NİMET İLE İSTİDRAÇ

cumha.com.tr, tamamen tarafsız ve bağımsız bir haber platformudur. Köşe yazıları bölümünde yayımlanan içerikler, yazarların şahsi görüş ve değerlendirmelerinden oluşur. Platform, her görüşten yazara alan açan çok sesli yayın anlayışıyla farklı fikirlerin özgürce ifade edildiği tarafsız bir yayın zemini sunar.

Kasım 20, 2026 - 11:11

İnsanın sahip olduklarıyla değil, sahip olduklarının kendisinde meydana getirdiği değişimle başlayan imtihan...

İnsan, hayatı boyunca pek çok şeyin peşinden koşar. Daha fazla imkân, daha yüksek bir makam, daha geniş bir çevre, daha fazla itibar ve daha güçlü bir konum... Bunlara ulaşabilmek için emek verir, mücadele eder, zaman harcar. Ancak çoğu zaman elde ettiklerinin kendisine ne kazandırdığını düşünürken, bunların kendisinden neler götürdüğünü hesaba katmaz. Oysa insanın asıl imtihanı, sahip olamadıklarıyla değil, sahip olduklarıyla başlar. Çünkü yoklukta sabretmek kadar bollukta haddini bilmek, güçsüzken adaleti savunmak kadar güçlüyken adaletten ayrılmamak da bir karakter meselesidir. İşte nimet ile istidraç arasındaki ince fakat hayati ayrım tam da burada ortaya çıkar.

Nimet, insanın hayatına bahşedilen her türlü güzelliği ve imkânı ifade eder. Sağlık, akıl, bilgi, servet, makam, aile, itibar, huzur ve insanın hayatını anlamlı kılan daha nice değer... Bunların her biri birer nimettir. Fakat nimetin gerçek karşılığı, yalnızca insana sağladığı rahatlıkla ölçülemez. Her imkân beraberinde bir sorumluluk, her yetki bir hesap verme yükümlülüğü, her üstünlük iddiası ise daha büyük bir ahlâk sınavı getirir. İnsan kendisine verilenleri yalnızca kendi başarısının eseri olarak görmeye başladığında, nimetin emanet olduğunu unutma tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Çünkü nimet, insanı büyütmek için değil, insanın büyüklük karşısındaki duruşunu ortaya çıkarmak için de bir imtihandır.

İstidraç ise üzerinde özellikle düşünülmesi gereken, insanın kendi hayatında fark etmekte en fazla zorlanabileceği kavramlardan biridir. Dinî literatürde istidraç, kişinin yanlışta ve isyanda ısrar etmesine rağmen kendisine imkânların verilmesi, bolluk ve rahatlık içinde yaşamaya devam etmesi ve bu durumun onu yavaş yavaş kendi sonuna sürüklemesi şeklinde açıklanır. İnsan bazen yaptığı yanlışların karşılığını hemen görmediği için kendisini güvende zanneder. Haksızlıkları büyür, kibri derinleşir, vicdanı sessizleşir; buna rağmen makamı yükselir, serveti artar, çevresi genişler. Sonra bütün bunları kendi üstünlüğünün, haklılığının ve dokunulmazlığının kanıtı olarak yorumlamaya başlar. Oysa her yükseliş kurtuluş, her bolluk mükâfat, her kolaylık da ilahî bir tasdik değildir.

İnsanın en büyük yanılgılarından biri, sahip olduklarının artmasını kendi doğruluğunun göstergesi kabul etmesidir. Bir insanın zenginleşmesi onun mutlaka doğru yolda olduğunu göstermez. Makam sahibi olması haklılığını ispatlamaz. Kalabalıklar tarafından alkışlanması, hakikatin yanında durduğu anlamına gelmez. Bazen insanın önüne açılan kapılar birer fırsat, bazen de kendi yanlışlarıyla yüzleşmesini geciktiren bir imtihan olabilir. Kur'an-ı Kerim'de En'âm suresinin 44. ayetinde bu tehlike son derece çarpıcı biçimde anlatılır: İnsanlar kendilerine yapılan uyarıları unuttuklarında üzerlerine her şeyin kapıları açılmış, kendilerine verilenlerle şımardıkları zaman ise ansızın yakalanmışlardır. Bu ilahî uyarı, bolluğun her zaman memnuniyetin ve başarının işareti olarak okunamayacağını gösterir. İnsan, sahip olduklarının çoğalmasına sevinirken kendi iç dünyasında nelerin eksildiğini de sorgulamalıdır.

Bir makam düşünün; sahibine hizmet etme sorumluluğu yüklemesi gerekirken onu başkalarından üstün görmeye sevk ediyor. Bir servet düşünün; paylaşmanın ve yardımlaşmanın imkânı olması gerekirken merhameti köreltiyor. Bir bilgi düşünün; hakikate ulaşmanın anahtarı olması gerekirken başkalarını küçümsemenin aracına dönüşüyor. Bir itibar düşünün; güvenin karşılığı olması gerekirken insanın kendisini yanılmaz zannetmesine yol açıyor. İşte burada mesele, sahip olunan şeyin büyüklüğünden çıkıp sahibinin karakterine dönüşüyor. Çünkü insanın elindeki nimet, onun ahlâkıyla birleştiğinde anlam kazanır. Güç adaletle, bilgi tevazuyla, servet merhametle, makam sorumlulukla buluşmuyorsa, ortada yalnızca büyüyen imkânlar vardır; gelişen bir insan karakteri yoktur.

Kibir, insanın sahip olduklarının gölgesinde büyüyen en tehlikeli körlüktür. Önce insanın başkalarına bakışını değiştirir, ardından kendi hakikatini görmesini engeller. Bir süre sonra kişi, kendisine gösterilen saygıyı bir lütuf değil, herkesin yerine getirmesi gereken bir mecburiyet olarak görmeye başlar. Eleştiriye tahammül edemez, farklı düşünceleri tehdit sayar, itiraz edenleri karşısında görmek istemez. Çevresindeki insanların sessizliğini onay, alkışlarını haklılık, uzaklaşanları ise düşmanlık olarak yorumlar. Oysa bazen insanın etrafındaki sessizlik, saygının değil, gerçeği söyleme cesaretinin kaybolduğunun göstergesidir. Herkesin aynı şeyi söylediği bir ortamda hakikat değil, yalnızca tekrar eden bir düşünce hâkim olabilir. Bu nedenle insanın hayatında yanlışını söyleyebilen, gerektiğinde karşısında durabilen ve onu kendisiyle yüzleştirebilen insanların bulunması büyük bir nimettir.

Nimetin şükrü de yalnızca dille ifade edilen bir teşekkürden ibaret değildir. Sağlığı korumak, bilgiyi insanlığın yararına kullanmak, makamı adaletle taşımak, serveti helal dairede değerlendirmek, gücü merhametle sınırlamak ve insan onuruna saygı göstermek şükrün hayata yansıyan biçimleridir. Bir insanın gerçek karakteri, yalnızca hiçbir şeye sahip olmadığı zaman gösterdiği sabırla değil, elinde pek çok imkân bulunduğunda sergilediği tavırla da anlaşılır. Çünkü imkânlar arttıkça insanın sorumluluğu da artar. Elindeki gücü kendisi için bir ayrıcalığa dönüştüren kişi, nimetin özünü kaybetmeye başlar. Başkalarının hakkını gözeten, kendisine emanet edilen imkânları adaletle kullanan ve yükseldikçe tevazusunu koruyan kişi ise sahip olduklarının hakkını verme gayretindedir.

Burada önemli bir hususun altını çizmek gerekir: Her zenginliği istidraç, her makamı bir tuzak, her başarıyı şüpheli görmek doğru değildir. Aynı şekilde sıkıntı yaşayan herkesin cezalandırıldığını düşünmek de büyük bir yanılgıdır. İnsan hayatı, dışarıdan bakılarak kesin hükümler verilebilecek kadar basit değildir. İstidraç kavramı, başkalarının inanç ve ahlâkı hakkında hüküm dağıtmak için değil, öncelikle insanın kendi nefsini sorgulaması için bir uyarıdır. Kimin hangi imtihanın içinde olduğunu, hangi nimetin ne anlam taşıdığını ve ilahî takdirin hangi hikmete dayandığını kesin olarak bilemeyiz. Ancak kendi davranışlarımızı, niyetlerimizi ve sahip olduklarımız karşısındaki tutumumuzu sorgulayabiliriz. Asıl muhasebe de burada başlamalıdır.

İnsan zaman zaman kendisine şu soruyu yöneltmelidir: Elimdeki imkânlar beni daha adil, daha merhametli, daha mütevazı ve daha vicdanlı bir insan hâline mi getiriyor, yoksa kendimi herkesten üstün görmeme mi neden oluyor? Makamım yükseldikçe insanlara yaklaşabiliyor muyum, yoksa arama mesafe mi koyuyorum? Bilgim arttıkça daha fazla öğrenmeye mi yöneliyorum, yoksa her şeyi bildiğime mi inanıyorum? Servetim çoğaldıkça paylaşma duygum güçleniyor mu, yoksa başkalarının ihtiyaçlarına karşı duyarsız mı kalıyorum? Bu soruların cevabı, insanın kendi iç dünyasına tutabileceği en dürüst aynadır. Çünkü bazen insanın en büyük kaybı, kaybettiklerinin farkına varamadan yaşamaya devam etmesidir.

Makamlar geçicidir, servet el değiştirebilir, itibar bir anda kaybolabilir ve bugün insanın etrafında bulunan kalabalıklar yarın dağılabilir. Bunların hiçbirisi insanın gerçek değerini tek başına belirlemez. Önemli olan, bütün bu değişimlerin ortasında karakterini koruyabilmesidir. İnsan, sahip olduklarını kendisinin değişmez üstünlüğü zannetmeye başladığında, hayatın kendisine yüklediği sorumluluğu unutabilir. Oysa güç, insanı başkalarından üstün kılmak için değil, daha fazla sorumluluk taşıyabilmesi için verilmiş bir imkândır. Makamın gerçek değeri, sahibine sağladığı ayrıcalıkta değil, onunla kaç kişinin hakkını koruyabildiğinde; bilginin değeri, kaç kişiyi susturduğunda değil, kaç insanın ufkunu genişlettiğinde; servetin değeri ise büyüklüğünde değil, ne kadar hayra vesile olduğundadır.

SON SÖZ:

Nimet, insana verilen bir emanettir; istidraç ise insanın bu emaneti kendi üstünlüğünün delili zannetmesiyle içine düşebileceği büyük bir yanılgıdır. Her kapının açılması mükâfat, her yolun kolaylaşması başarı, her yükseliş kurtuluş değildir. Bazen insanın en ağır imtihanı, kendisini en güvende hissettiği zamanda başlar. Çünkü yoklukta sabretmek kadar bollukta haddini bilmek, güçsüzken adaleti aramak kadar güçlü olduğunda adaletten ayrılmamak da erdemdir. İnsan, sahip olduklarıyla değil, sahip oldukları karşısında koruyabildiği karakteriyle ölçülür. En büyük nimet, imkânlar çoğalırken vicdanın küçülmemesi, makam yükselirken tevazunun kaybolmaması ve insanın dünya karşısında büyüdüğünü zannederken kendisini yaratan karşısındaki sorumluluğunu unutmamasıdır. Çünkü insanın en büyük kaybı nimetlerini yitirmesi değil, nimetlerin içinde kendi hakikatini kaybetmesidir.