HATIRLATMA NOTU: ÖLÜM VAR!

İnsan, hayatın içindeyken hayatın kendisini unutabiliyor. Sabah gözlerini açıyor, telefonuna bakıyor, günün telaşına karışıyor, para kazanmanın, bir yerlere yetişmenin, bir şeyler satın almanın, birileriyle yarışmanın ve kendisini başkalarına ispat etmenin peşine düşüyor. Günler haftalara, haftalar aylara, aylar yıllara dönüşüyor. Sonra bir gün insan geriye dönüp baktığında, ömrünün önemli bir bölümünün aslında “daha sonra yaparım” cümlesiyle ertelendiğini fark ediyor. Daha sonra ararım, daha sonra giderim, daha sonra özür dilerim, daha sonra gönlünü alırım, daha sonra anne babamla ilgilenirim, daha sonra akrabalarımı ziyaret ederim, daha sonra iyilik yaparım, daha sonra kendime çeki düzen veririm… Fakat hayatın insana sormadığı tek soru belki de “Daha sonra hazır mısın?” sorusudur. Çünkü ölüm, insanın takvimine bakarak gelmez.

İşte bu yüzden bugün biraz durmak ve hepimizin bildiği fakat çoğu zaman yaşamın gürültüsü içinde unuttuğu o gerçeği yeniden hatırlamak gerekiyor: Ölüm var. Bu iki kelime insanı korkutmak için değil, hayatı anlamlandırmak için söylenmeli. Ölümü hatırlamak, hayatı karartmak değildir. Aksine, hayatın değerini anlamaktır. Çünkü insan, sahip olduğu zamanın sınırsız olduğunu düşündüğü anda onu kolayca tüketir. Sonlu olduğunu fark ettiğinde ise her dakikanın, her insanın, her ilişkinin ve her iyiliğin değerini yeniden keşfetmeye başlar.

Bugünün insanı ölümün varlığını elbette biliyor. Fakat bilmekle yüzleşmek aynı şey değil. Ölümün herkes için kaçınılmaz olduğunu kabul ediyoruz ama çoğu zaman kendi hayatımızın dışında bir gerçekmiş gibi davranıyoruz. Başkalarının cenazelerine gidiyor, taziyelerde bulunuyor, “Allah rahmet eylesin” diyor, birkaç gün sonra yeniden günlük hayatımıza dönüyoruz. Oysa her cenaze, geride kalanlara bırakılmış sessiz bir mektuptur. Her tabut, insana kendi yolculuğunun da bir gün sona ereceğini hatırlatır. Fakat modern hayatın temposu, insanın bu mektubu okuyup üzerine düşünmesine bile çoğu zaman izin vermiyor. Acımızı bile hızlı yaşıyor, yasımızı bile takvimlere sığdırıyor, sonra kaldığımız yerden devam ediyoruz.

Belki de asıl mesele burada başlıyor. İnsan ölümden korktuğu için değil, hayatını nasıl yaşadığının hesabıyla yüzleşmek istemediği için ölüm düşüncesinden uzaklaşıyor. Çünkü ölümü gerçekten hatırlamak, insanı kendi davranışlarıyla karşı karşıya getiriyor. “Ben nasıl bir insanım?” sorusunu sorduruyor. “Kimin hakkına girdim?”, “Kimi kırdım?”, “Kimin arkasından konuştum?”, “Kime haksızlık ettim?”, “Kimin gönlünü almayı erteledim?”, “Bana emanet edilen ömrü ne için kullandım?” sorularını beraberinde getiriyor. İşte bu sorular insanı rahatsız ediyor. Fakat bazen insanı rahatsız eden sorular, onu iyileştiren sorulardır.

İNSANLAR BİRBİRLERİNİN KIYMETİNİ NE ZAMAN UNUTTU?

Bugün toplum olarak en ciddi kayıplarımızdan biri, insan ilişkilerindeki kıymet duygusunun zayıflamasıdır. İnsanları artık çoğu zaman oldukları kişi üzerinden değil, bize ne sağlayabilecekleri üzerinden değerlendiriyoruz. Bir insanın makamı varsa önemli, parası varsa değerli, çevresi genişse itibarlı, işimize yarıyorsa kıymetli görülüyor. Fakat makamı yoksa, parası yoksa, bize sağlayacağı bir menfaat bulunmuyorsa aynı insan bir anda görünmez hâle gelebiliyor. Bu yalnızca kişisel bir tercih değil; giderek normalleşen bir zihniyet problemidir.

Menfaatin ilişkilerin merkezine yerleştiği yerde samimiyet yavaş yavaş çekilir. Dostluk, alışverişe; akrabalık, hesaba; yardım, gösteriye; iyilik, reklam malzemesine dönüşür. İnsanlar birbirlerinin hatırını sormaktan çok birbirlerinin konumunu merak etmeye başlar. “Nasılsın?” sorusu gerçekten hâl hatır sormak için değil, bazen bir ihtiyacın öncesinde kurulan giriş cümlesi hâline gelir. Oysa insan ilişkilerinin gerçek değeri, karşılığında ne aldığımızla değil, karşılık beklemeden ne verebildiğimizle ölçülür.

Akrabalık da bu dönüşümden payını alıyor. Aynı aileden gelen insanların birbirlerini yalnızca düğünlerde, bayramlarda, cenazelerde veya bir ihtiyaç ortaya çıktığında hatırlaması, toplumun görünmeyen damarlarından birinin zayıfladığını gösteriyor. Halbuki akrabalık yalnızca soy bağı değildir. Hatırdır, vefadır, geçmiş ortaklığıdır, zor günlerde birbirinin yanında durabilmektir. Bir insanın hayatındaki en büyük servetlerden biri, ihtiyaç duyduğunda arayabileceği insanların olmasıdır. Fakat bunun için önce kendisinin de başkalarının ihtiyaç duyduğu insan olmayı öğrenmesi gerekir.

Belki de hepimiz zaman zaman kendimize şu soruyu sormalıyız: “Ben bu insanı gerçekten seviyor muyum, yoksa bana faydası olduğu için mi hayatımda tutuyorum?” Bu sorunun cevabı insanın kendi karakteri hakkında çok şey söyler.

TÜKETİYORUZ, FAKAT NE BIRAKIYORUZ?

Çağımızın başka bir çelişkisi de tüketim ile üretim arasındaki dengenin bozulmasıdır. Daha fazla satın almayı, daha fazla sahip olmayı, daha fazla görünür olmayı başarı zannediyoruz. Fakat insanın gerçek değeri sahip olduklarının miktarıyla değil, ürettiklerinin ve başkalarının hayatına kattıklarının niteliğiyle ölçülür.

Bir ev satın almak elbette değerlidir. Bir araba sahibi olmak, ekonomik imkânlara ulaşmak, iyi şartlarda yaşamak da hayatın doğal hedefleri arasındadır. Sorun bunlara sahip olmak değil; bunların hayatın nihai amacı hâline gelmesidir. İnsan, sahip olduğu eşyanın efendisi olması gerekirken zamanla eşyanın hizmetkârına dönüşebiliyor. Daha büyük ev, daha yeni otomobil, daha pahalı telefon, daha gösterişli hayat… Liste uzadıkça insanın içindeki boşluk da bazen büyüyor.

Çünkü eşya insana konfor verebilir ama anlam veremez.

Anlamı insan üretir.

Bir öğretmenin öğrencisine verdiği eğitimdir anlam. Bir ustanın yetiştirdiği çıraktır. Bir annenin çocuğuna verdiği terbiyedir. Bir babanın ailesine bıraktığı dürüstlük anlayışıdır. Bir yazarın kaleme aldığı fikirdir. Bir bilim insanının ortaya koyduğu çalışmadır. Bir sanatçının bıraktığı eserdir. Bir işçinin alın teriyle ürettiği değerdir. Bir insanın hiç tanımadığı birine yaptığı iyiliktir.

Bunların her biri, insanın ölümünden sonra da yaşamaya devam edebilecek izlerdir.

Bu nedenle insanın hayatının bir döneminde mutlaka kendisine şu soruyu sorması gerekir: “Ben bu dünyadan ayrıldığımda arkamda ne kalacak?”

Sadece fotoğraflar mı?

Sadece banka hesapları mı?

Sadece birkaç eşya mı?

Yoksa insanların hayatında bıraktığımız bir iz, yetiştirdiğimiz insanlar, ürettiğimiz fikirler ve yaptığımız iyilikler mi?

KUL HAKKI, UNUTULMAMASI GEREKEN BİR MUHASEBEDİR

İnsan bazen dünyadaki hesapların tamamının para ile çözülebileceğini düşünüyor. Oysa hayatın her hesabı ekonomik değildir. Bazı hesaplar vicdanda açılır.

Birinin emeğini karşılıksız bırakmak, hak ettiğini bilerek vermemek, bir insanın itibarına zarar vermek, kendini savunamayacak birinin arkasından konuşmak, bir başkasının hakkını görmezden gelmek… Bunların her biri insanın ahlaki muhasebesine yazılır.

Özellikle inanç dünyamız açısından kul hakkı meselesi bu nedenle son derece önemlidir. Çünkü insanın yalnızca Allah ile olan ilişkisi değil, diğer insanlarla kurduğu ilişki de ahlaki sorumluluğunun parçasıdır. İbadet eden bir insanın başkasının hakkını küçümsemesi, sözleriyle insanları yaralaması veya emek sömürmesi ciddi bir çelişkidir. Ahlak, yalnızca ibadet anında değil; pazarlıkta, ticarette, aile içinde, iş yerinde, trafikte, sosyal medyada ve kimsenin görmediği anlarda kendini gösterir.

İnsanın gerçek karakteri, kendisinden güçsüz olanlara nasıl davrandığında ortaya çıkar.

Kimsenin görmediği yerde dürüst kalabiliyor mu?

Bir fırsat bulduğunda haksız kazançtan uzak durabiliyor mu?

Kendisine zarar vermeyecek bir yalanı söylemekten vazgeçebiliyor mu?

Birinin hakkı kendi çıkarının önüne geçtiğinde geri adım atabiliyor mu?

İşte ahlak tam da burada başlar.

DİLİMİZDEN ÇIKAN BAZI SÖZLERİN GERİ DÖNÜŞÜ YOKTUR

Gıybet, dedikodu ve iftira da çağımızın hafife aldığı başka bir mesele. İnsanlar başkalarının hayatını konuşmayı bazen sıradan bir sohbet biçimi olarak görüyor. Bir insanın özel hayatı masaya yatırılıyor, ailesi hakkında yorumlar yapılıyor, kişiliği hakkında hükümler veriliyor. Üstelik çoğu zaman konuşulan kişinin orada bulunmaması, konuşanlara kendilerini daha rahat hissettiriyor.

Oysa insanın olmadığı yerde onun hakkında konuşmak, konuşana sınırsız bir hak vermez.

Bir sözün doğru olması, her yerde söylenmesini haklı kılmaz. Yanlış olması ise meseleyi çok daha ağır bir noktaya taşır.

Özellikle sosyal medya, dilin sorumluluğunu daha da büyüttü. Eskiden bir kişinin arkasından söylenen söz birkaç kişinin kulağında kalırken bugün tek bir paylaşım binlerce insana ulaşabiliyor. Bir iddia, kaynağı sorulmadan paylaşılabiliyor. Bir insanın yıllarca oluşturduğu itibar, birkaç dakika içinde zedelenebiliyor.

İnsanlar bazen “Ben sadece paylaştım” diyerek sorumluluktan kurtulabileceklerini düşünüyor. Oysa dijital çağda paylaşmak da bir eylemdir. İnsan, doğruluğunu bilmediği bir iddiayı yayarak başkasının hayatına dokunuyorsa, bunun ahlaki sorumluluğundan tamamen uzaklaşamaz.

Bu nedenle belki de yeni çağın en önemli ahlak kurallarından biri şu olmalı: Bilmediğin şeyi kesinmiş gibi anlatma.

Bir insan hakkında konuşmadan önce düşün.

O söz sana söylense ne hissederdin?

Ailen hakkında aynı cümle kurulsa ne yapardın?

Çocuğun hakkında aynı iddia ortaya atılsa bunu normal karşılar mıydın?

Cevap hayırsa, başkasına yapma.

AHİRETİ UNUTAN DÜNYA, SINIRLARINI DA UNUTUR

İnsanın ölüm gerçeğinden uzaklaşmasının bir başka sonucu da hesap verme duygusunun zayıflamasıdır. Ahiret düşüncesi yalnızca ölümden sonraki hayatla ilgili metafizik bir inanç değildir; aynı zamanda insanın dünyadaki davranışlarına sınır koyan güçlü bir ahlaki çerçevedir.

İnsan, yaptığı her şeyin bir karşılığı olduğuna inanıyorsa, kimsenin görmediği yerde de dikkatli davranır. Çünkü kamera olmasa da vicdan vardır. İnsanlar bilmese de Yaradan’ın bildiğine inanır. Bu düşünce, insanı dışarıdan gelen cezadan çok içeriden gelen sorumlulukla hareket etmeye yöneltir.

Bugün bazı insanların “Yakalanmadıysam sorun yok” mantığıyla hareket etmesinin altında da aslında bu iç denetimin zayıflaması vardır.

Oysa ahlak, yakalanmamak değildir.

Ahlak, fırsatın olduğu hâlde yanlış yapmamaktır.

Hesap sorulmayacağını düşündüğün hâlde hakkı gözetmektir.

Kimse görmediğinde emanete sahip çıkmaktır.

Gücün yettiği hâlde güçsüzü ezmemektir.

İşte insanın gerçek sınavı budur.

İNSANIN EN BÜYÜK YANILGISI: “DAHA ÇOK VAKTİM VAR”

Belki de bütün mesele dönüp dolaşıp burada düğümleniyor.

İnsan kendisine daha çok zaman verileceğini düşünüyor.

Daha sonra arayacak.

Daha sonra özür dileyecek.

Daha sonra barışacak.

Daha sonra anne babasını ziyaret edecek.

Daha sonra çocuklarıyla ilgilenecek.

Daha sonra kitap yazacak.

Daha sonra hayalini gerçekleştirecek.

Daha sonra iyilik yapacak.

Daha sonra tövbe edecek.

Fakat hayatın bize verdiği zamanın ne kadar olduğunu bilmiyoruz.

Bu nedenle bazı şeylerin “sonra”sı yoktur.

Bir anne babanın yanında geçirilen zamanın.

Bir çocuğun büyümesinin.

Bir dostla yapılan sohbetin.

Bir insanın gönlünü almanın.

Bir özrün.

Bir helalliğin.

Bir iyiliğin.

Bir telefonun.

Bir sarılmanın.

Bunların bazıları ertelendiğinde geri gelmeyebilir.

İnsanların değerini onları kaybettikten sonra anlamak, hayatın en ağır pişmanlıklarından biridir. Hayattayken söylemediğimiz güzel sözleri cenazelerde söylemenin, hayattayken göstermediğimiz sevgiyi mezar başında göstermenin artık geriye dönüşü yoktur.

İnsan, sevdiği insanları kaybetmeden önce onların kıymetini bilmelidir.

BİR GÜN HERKESİN UNVANI SUSACAK

Bugün kim olduğumuzu anlatmak için kullandığımız bütün sıfatların bir sınırı var.

Müdür.

Başkan.

Uzman.

Yönetici.

Patron.

Milletvekili.

Akademisyen.

Sanatçı.

Gazeteci.

İş insanı.

Ünlü.

Güçlü.

Zengin.

Bütün bu unvanların dünyada bir karşılığı olabilir. Fakat ölüm karşısında insan, önce insan olarak kalır.

Mezar taşlarında unvanların çoğu anlamını kaybeder.

Çünkü ölüm, insanları aynı hakikatin önünde eşitler.

O gün geriye “Ne kadar güçlüydü?” sorusundan çok “Nasıl bir insandı?” sorusu kalır.

İnsanların onu hatırlarken hangi kelimeleri kullanacağı önemlidir.

“Güvenilirdi.”

“Vefalıydı.”

“Kimsenin hakkını yemezdi.”

“Zor günümde yanımdaydı.”

“Bana yol gösterdi.”

“Bir iyilik yaptı, hayatımı değiştirdi.”

Belki de insanın dünyadaki en büyük serveti, öldüğünde arkasından böyle cümleler kurulabilmesidir.

ESER BIRAKMAK, ÖLÜME VERİLEBİLECEK EN GÜZEL CEVAPLARDAN BİRİDİR

İnsan ölüme engel olamaz. Fakat hayatının anlamını kendi tercihleriyle güçlendirebilir.

Bir eser bırakabilir.

Bir çocuk yetiştirebilir.

Bir fikir ortaya koyabilir.

Bir kitap yazabilir.

Bir meslek öğretebilir.

Bir kurum kurabilir.

Bir öğrencinin elinden tutabilir.

Bir insanı kötü bir karardan döndürebilir.

Bir topluma fayda sağlayabilir.

Bir iyiliği başlatabilir.

Bazen insanın bıraktığı en büyük eser, kendi adının bilinmediği bir iyiliktir.

Çünkü iyiliğin büyüklüğü onu kaç kişinin gördüğüyle ölçülmez.

İnsan, başkalarının alkışını beklemeden de değer üretebilir.

Hatta belki de en kıymetli eserlerin bir kısmı, sahibinin hayattayken yeterince fark edilmediği eserlerdir.

Bu nedenle yaşarken “Beni kim hatırlayacak?” diye sormak yerine “Ben kimi daha iyi bir insan hâline getirebilirim?” diye sormak gerekir.

Bu soru insanın hayatının yönünü değiştirebilir.

BUGÜN KENDİMİZE BİR HATIRLATMA YAPALIM

Hayatın bütün telaşını bir kenara bırakıp kendimize dürüstçe bakalım.

Kimin gönlünü kırdık?

Kimin hakkını yedik?

Kimin arkasından konuştuk?

Kimin hakkında bilmediğimiz şeyleri anlattık?

Hangi insanı sadece bize fayda sağladığı için hayatımızda tuttuk?

Hangi akrabamızı uzun zamandır aramadık?

Hangi dostumuzu yalnız bıraktık?

Çocuklarımıza maddi imkân sağlarken manevi miras bırakmayı ihmal ettik mi?

Bugün ölsek, geride bıraktığımız hayat bizi temsil eder mi?

Bize emanet edilen ömrün hakkını verebildik mi?

Bu soruların hepsine olumlu cevap vermek zorunda değiliz. Çünkü insan hata yapar. Asıl mesele, hatasını fark ettikten sonra yönünü değiştirebilmesidir.

Bugün hâlâ hayattaysak bazı şeyleri düzeltme imkânımız var demektir.

Arayabiliriz.

Özür dileyebiliriz.

Helallik isteyebiliriz.

Bir insanın gönlünü alabiliriz.

Bir akrabamızın kapısını çalabiliriz.

Bir iyilik yapabiliriz.

Bir haksızlıktan vazgeçebiliriz.

Bir yanlışı düzeltebiliriz.

Bir eser üretmeye başlayabiliriz.

Kısacası, kendimize yeni bir yön verebiliriz.

Çünkü ölümün en önemli hatırlatması aslında şudur: Henüz geç değil, fakat zaman sınırsız da değil.

SON SÖZ: ÖLÜM VAR!

Bu yazıyı bir korku metni olarak değil, bir hatırlatma olarak okumak gerekir.

Çünkü hepimizin zaman zaman hatırlamaya ihtiyacı var.

Para kazanacağız.

Evlerimiz olacak.

Arabalarımız olacak.

Makamlarımız olacak.

İşlerimiz, planlarımız, hedeflerimiz olacak.

Bunların hiçbirinde yanlış yok.

Yanlış olan, bunların hayatın tamamı olduğunu zannetmek.

Çünkü insanın değeri cebindeki paradan büyük, unvanından daha kalıcı, sahip olduğu eşyadan daha derindir.

Bir gün bütün bunlar geride kalacak.

Telefon susacak.

Kapılar kapanacak.

Gürültü bitecek.

İnsan, hayatı boyunca yaptığı tercihlerle baş başa kalacak.

O gün insanın yanında ne serveti ne şöhreti ne de başkalarının alkışı olacak.

Geride bıraktığı iz olacak.

İnsanların gönlünde bıraktığı yer olacak.

Yaptığı iyilikler olacak.

Ürettiği eserler olacak.

Kullandığı dil olacak.

Kul hakkına karşı gösterdiği hassasiyet olacak.

Ailesine, dostlarına, komşularına, çalışma arkadaşlarına ve kendisine emanet edilen insanlara nasıl davrandığı olacak.

Ve elbette inandığı ahiret hakikati karşısındaki sorumluluğu olacak.

Öyleyse birbirimizin kıymetini hayattayken bilelim.

Akrabalığı menfaat hesabına dönüştürmeyelim.

Dostluğu çıkar ilişkisine çevirmeyelim.

İnsanları makamları ve paraları üzerinden değerlendirmeyelim.

Kul hakkından korkalım.

Dilimize sahip çıkalım.

Gıybeti sohbet, iftirayı cesaret, dedikoduyu eğlence zannetmeyelim.

Tüketmek kadar üretmeye, konuşmak kadar düşünmeye, istemek kadar vermeye de değer verelim.

Çocuklarımıza yalnızca mal değil, güzel bir isim bırakmaya çalışalım.

Hayatımıza yalnızca yıllar eklemeyelim; yıllarımıza anlam da katalım.

Ve mümkün olduğunca az “keşke” biriktirelim.

Çünkü bazı insanlar bir daha dönmeyecek.

Bazı fırsatlar yeniden gelmeyecek.

Bazı sözler geri alınamayacak.

Bazı yaralar kapanmayacak.

Bazı “sonra”lar hiç yaşanmayacak.

Bütün bunların üzerinde duran, hepimizin bildiği fakat çoğu zaman unuttuğu tek gerçek var:

ÖLÜM VAR.

Ve belki de insanın kendisine her sabah bırakması gereken en önemli not tam olarak budur:

Ömrün uzun olduğunu varsayarak değil, kıymetli olduğunu bilerek yaşa.

Çünkü hayat bize aitmiş gibi görünür.

Oysa bize verilen bir emanettir.

Emanetin süresini biz belirlemeyiz.

Fakat o emaneti nasıl taşıyacağımıza biz karar veririz.