İnsan Neden Elbise Giyer?

İnsan, yalnızca üşüdüğü için mi üstüne bir kıyafet alır?

Peki ya hayvanlar neden bir örtünme ihtiyacı duymaz?

İnsan sıcağı ve soğuğu hissedip kendini bildiği, yani bir bilince sahip olduğu için mi elbise giyer? Hayvanlar sıcağı ya da soğuğu hissetmedikleri için mi giyinmezler?

Neden insan çıplak gezmez ya da bir insanı çıplak gezmeye kimse zorlayamaz? Bir hayvan neden farklı hareketlerle de olsa “Beni bir elbiseye büründürün” demez, diyemez?

Neden insan kıyafetsiz bir şekilde toplum içine çıkamazken, bir hayvanın böyle bir içgüdüsü, utanç duygusu ya da isteği yoktur?

Sosyoloji ve psikoloji kuramcıları, insanın giyinme ve örtünme davranışını sadece fiziksel bir korunma ihtiyacı olarak değil; kimlik inşası, toplumsal denetim, mahremiyet, statü ve medeniyetleşme süreçlerinin bir parçası olarak ele alırlar.

Bu iki disiplinin önemli isimlerinin örtünme, giyim ve beden algısı üzerine geliştirdikleri temel savlara ve kuramsal yaklaşımlarına göz atmak yerinde olacaktır.

Psikoloji Kuramcıları Ne Söylüyor?

Psikoloji kuramcıları örtünmeyi; benlik saygısı, utanma duygusu, mahremiyet ihtiyacı ve toplumsal kabul görme arzusu ekseninde inceler.

Sigmund Freud, giyinme ve örtünmeyi insanın hayvani dürtülerini, özellikle de cinselliği kontrol altına alma ve medeniyet kurma sürecinin bir sonucu olarak değerlendirir.

Giysi psikolojisi alanındaki öncü isimlerden J. C. Flügel, örtünmenin arkasında derin bir psikolojik çatışma bulunduğunu ifade eder.

Erving Goffman ise sosyal psikolojide insan ilişkilerini bir tiyatro sahnesine benzetir. İnsanların kıyafetleri de bu sahnedeki rollerinin ve kimlik sunumlarının önemli bir parçasıdır.

Sosyologların Bakış Açısı

Sosyologlar örtünmeyi; sınıfsal ayrımlar, güç ilişkileri, modernleşme ve tüketim kültürü üzerinden okurlar.

Georg Simmel, giyinme ve örtünme pratiklerinin toplumsal sınıflar arasındaki dinamiklerle şekillendiğini savunur.

Thorstein Veblen, Aylak Sınıfın Teorisi adlı eserinde giyimin zamanla işlevsellikten uzaklaşıp bir güç ve statü gösterisine dönüştüğünü anlatır.

Michel Foucault, örtünme normlarının ve giyim kurallarının devlet, din veya toplum tarafından bedeni kontrol etme mekanizmaları olarak da kullanılabileceğini ileri sürer.

Pierre Bourdieu ise giyim alışkanlıklarımızın büyük ölçüde içinde yetiştiğimiz sosyal çevrenin ve sınıfsal habitusun bir yansıması olduğunu söyler.

Örtünme Neden Sadece Biyolojik Bir İhtiyaç Değildir?

Gerek psikologlar gerekse sosyologlar insanın örtünme eylemini yalnızca biyolojik bir zorunluluk olarak görmezler.

Örtünme; insanın hayvandan ayrılarak kendi bilincini, ahlakını, kültürünü, sınıfını ve mahremiyetini inşa etme sürecinin en somut ifadelerinden biridir.

Beden, giysi ve örtü vasıtasıyla biyolojik bir nesne olmaktan çıkar; sosyal ve psikolojik bir özneye dönüşür.

Fârâbî’ye Göre Örtünmenin Anlamı

Fârâbî, insan psikolojisini incelerken canlıların ruhsal yapılarını basamaklara ayırır.

Hayvanlar daha çok arzulama ve kendini koruma dürtüleriyle hareket ederler.

İnsanı hayvandan ayıran temel özellik ise “nutk”, yani düşünme, muhakeme etme ve semboller geliştirme yeteneğidir.

Hayvanda utanma duygusu yoktur; çünkü onda “öteki” kavramı ve ahlaki bilinç gelişmemiştir.

İnsan ise aklı sayesinde kendi bedeninin, sınırlarının ve çıplaklığının farkına varır.

Fârâbî’ye göre giyinmek, yalnızca bedeni koruyan bir araç değildir.

O, insanın ruhsal olgunlaşmasının ve medenileşmesinin zarif bir işaretidir.

İnsan aklını ve ayırt etme yetisini geliştirdikçe içindeki haya (utanma) ve vakar (kendine saygı) duygularını keşfeder.

Hayvanî çıplaklıktan rahatsız olmaya başlaması, alt dürtülerini kontrol altına aldığının göstergesidir.

Bu yönüyle örtünmek, insan olmanın psikolojik eşiği olarak değerlendirilir.

Toplum ve Medeniyet Açısından Giyim

Fârâbî’ye göre insan tek başına yaşayamaz.

Yaşamak ve mutlu olmak için diğer insanlara ihtiyaç duyar.

Bu nedenle toplumu canlı bir organizmaya benzetir.

Giyinmek, bu toplumsal sözleşmenin ilk taşlarından biridir.

Başlangıçta zorunlu bir ihtiyaç olan giyim, toplum geliştikçe bir sanat ve kültür unsuruna dönüşür.

Kumaşın kalitesi, işçiliği ve estetiği aynı zamanda o medeniyetin gelişmişlik düzeyini de yansıtır.

Fârâbî’nin ideal toplum modeli olan Erdemli Şehir (El-Medinetü’l-Fâzıla) ahlak ve düzen üzerine kuruludur.

Bu anlayışta kıyafetler de toplumsal saygınlığın ve ciddiyetin korunmasına katkı sağlar.

Orta Yol Anlayışı

Fârâbî giyimde her türlü aşırılığa karşı çıkar.

İnsanı daima orta yola davet eder.

Kıyafeti kibir, lüks ve başkalarını ezme aracı olarak kullanmak ruhu kirletir.

Öte yandan;

Bedeni tamamen pejmürde bırakmak ve utanma duygusunu yitirmek de insanı eksiltir.

Gösterişten uzak, temiz ve vakarlı bir örtünme ise ruhsal dengenin dışa yansıyan görüntüsüdür.

Kur’an ve Hadislerde Örtünme

Fârâbî örtünmeyi insanın fıtratına bağlarken, İslam da örtünmeyi hem ahlaki hem de dini bir sorumluluk olarak ele alır.

Kur’an-ı Kerim’de tesettür ve örtünmeye ilişkin hükümler özellikle Nur Suresi 30 ve 31. ayetler ile Ahzab Suresi 59. ayette yer almaktadır.

Bu ayetlerde;

• Erkeklerin gözlerini haramdan sakınmaları,
• İffetlerini korumaları,
• Kadınların örtünme sınırları,
• Toplumsal hayatta tesettürün koruyucu işlevi

ayrıntılı şekilde açıklanmaktadır.

Hz. Muhammed (s.a.v.) de hadislerinde örtünmenin şekli, amacı ve sınırları hakkında açıklamalarda bulunmuştur.

Sonuç

Giyinmek ve örtünmek; insanı sadece tabiatın sert ikliminden koruyan maddi bir kalkan değildir.

O aynı zamanda;

• İnsanı hayvandan ayıran aklın,
• Ruhsal bir uyanış olan hayânın,
• Medeniyet kuran toplumsal sözleşmenin,
• Ve ilahi emirle anlam kazanan fıtri vakar anlayışının bir yansımasıdır.

Hayvan içgüdülerinin dünyasında biyolojik bir varlık olarak kalırken;

İnsan, ruhunun iffetini, estetiğini ve anlam arayışını bedenine giydirerek ahlaki bir özneye dönüşür.

Belki de bu yüzden insan yalnızca üşüdüğü için değil;

Kim olduğunu, neye inandığını ve nasıl bir hayat anlayışına sahip olduğunu göstermek için de giyinir.