Konuşulan Fakat Yaşanmayan İslâm

Bugün İslâm üzerine çok konuşuyoruz. Dinî sohbetler yapılıyor, konferanslar düzenleniyor, televizyonlarda saatlerce din anlatılıyor. Sosyal medyada âyetler, hadisler, dinî nasihatler paylaşılıyor. Herkesin din hakkında söyleyecek bir sözü var. İslâm'ın ne kadar yüce bir din olduğunu anlatmakta, geçmişte Müslümanların meydana getirdiği medeniyetle övünmekte, başkalarının İslâm hakkındaki yanlış düşüncelerine cevap vermekte pek mahiriz. Fakat bütün bu konuşmaların sonunda dönüp kendi yaşadığımız hayata baktığımızda ciddi bir sıkıntıyla karşılaşıyoruz: Anlatılan İslâm ile yaşanan hayat birbirini tutmuyor.

Dilin söylediğiyle hayatın gösterdiği arasındaki bu uzaklık artık kimseyi fazla şaşırtmıyor. İnsanlar din hakkında konuştuktan sonra hiçbir şey olmamış gibi eski alışkanlıklarına dönebiliyor. Bir sohbet dinleniyor, bir konuşma beğeniliyor, güzel bulunan sözler başkalarına aktarılıyor. Birkaç saat sonra hayat yine eski düzeninde devam ediyor. Dinî bir konuşmanın insanın düşüncesinde bıraktığı geçici tesir, çoğu zaman davranışlarına ulaşamadan kayboluyor. Bunun farkında olanlar da var. Fakat farkında olmak, alışılmış hayat düzenini değiştirmeye yetmiyor.

İşin tuhaf tarafı, günümüzde dinî bilgiye ulaşmak için büyük zahmetlere katlanmak da gerekmiyor. Birkaç tuşla Kur'ân-ı Kerîm'in meâline, tefsirlere, ilmihal bilgilerine ve sayısız dinî konuşmaya ulaşılabiliyor. İsteyen insan, aklına takılan bir dinî meselenin cevabını kısa sürede araştırabiliyor. Elbette internette karşılaşılan her bilginin doğru olduğu söylenemez. Fakat insanların öğrenme imkânlarının genişlediği ortada. Buna rağmen İslâm'ın hayatımızdaki yerini düşündüğümüzde, bilgiye erişmekle o bilgiye göre yaşamak arasında kendiliğinden bir bağ kurulmadığını görüyoruz. Dinî konularda konuşabilecek kadar bilgi edinmek mümkün; o bilginin gerektirdiği değişikliği kabullenmek ise insanın kendi iradesini ilgilendiriyor.

Bir de dinin sürekli konuşulmasının, zamanla onu yaşamanın yerini almaya başlaması var. Dinî meselelerle ilgilenmek, sohbetlere katılmak, kitaplar okumak, dinî tartışmaları takip etmek elbette kıymetlidir. Fakat insan bunların hepsini yaptığı için üzerine düşeni yerine getirdiğini sanabiliyor. Bir konuşmayı beğenmekle orada anlatılanı hayatına geçirmek arasındaki farkı unutuyor. Din hakkında ne kadar çok şey dinlediğini hatırlıyor; dinlediklerinden hangisinin kendi yaşayışında değişikliğe sebep olduğunu ise düşünmüyor. Böylece dinî faaliyetlerle meşgul olmak, insana gerçekte olduğundan daha fazla dinî sorumluluk taşıdığı duygusunu verebiliyor.

Üstelik İslâm'ı anlatmak da kendi başına bir alışkanlığa dönüşebiliyor. Aynı konular yıllarca konuşuluyor. Müslümanların nasıl olması gerektiği, İslâm'ın insana neler kazandırdığı, Müslüman toplumun hangi özellikleri taşıdığı uzun uzun anlatılıyor. Dinleyenler söylenenleri tasdik ediyor, konuşanlar anlatmaya devam ediyor. Herkes söylenenlerin doğruluğunda birleşiyor. Ardından aynı konuların yeniden anlatılacağı başka bir toplantı düzenleniyor. İnsan ister istemez soruyor: Bütün bunlar anlatılıyor da neden anlatılanların hayata geçmesi üzerinde aynı ciddiyetle durulmuyor? Bir topluluk yıllarca aynı doğruları dinlediği hâlde yaşayışında hiçbir değişiklik meydana gelmiyorsa, artık yalnız anlatılanları değil, dinleme biçimini de sorgulamak gerekiyor.

Bizim toplumumuzda İslâm hakkında konuşmak çoğu zaman saygı uyandıran bir davranıştır. Dinî meseleleri bilen, güzel konuşan, geçmişten örnekler veren insan ilgi görür. Bu ilginin kendisi yanlış değildir. Fakat dinî konuşmanın değerini yalnız konuşmanın güzelliğiyle ölçmeye başladığımızda başka bir alışkanlık doğuyor. Sözün tesirini, insanda meydana getirdiği değişiklikten çok dinleyenlerde uyandırdığı heyecanla değerlendirebiliyoruz. Çok güzel konuştu, herkesi duygulandırdı, dinleyenleri ağlattı diyoruz. Peki, o konuşmanın ardından ne değişti? İnsanların duygulanmış olması, dinledikleri dinî hükümlerin gereğini yerine getirdiklerini göstermiyor.

Bir başka alışkanlığımız da İslâm'ı sürekli geçmiş üzerinden anlatmak. Asr-ı saâdetten, sahâbenin fedakârlıklarından, Müslümanların tarihte ortaya koyduğu eserlerden söz ediyoruz. Bunları bilmek ve anlatmak elbette önemlidir. Fakat geçmişte yaşamış Müslümanların faziletleriyle övünmek, bugünkü Müslümanların o faziletleri taşıdığı anlamına gelmiyor. Geçmişte yapılan fedakârlıkları anlatırken bugünkü rahatımızdan vazgeçmeye yanaşmıyorsak, geçmişin hatırasıyla kendimizi avutuyoruz demektir. Bir sahâbenin hayatını hayranlıkla dinleyip onun gösterdiği fedakârlığın kendi hayatımızdaki karşılığını hiç düşünmemek, tarihî bir olayı öğrenmekten öteye geçmiyor.

İslâm'ın geçmişte meydana getirdiği büyük medeniyetin bugünkü hayatımızda kendiliğinden devam ettiğini de sanmamak gerekiyor. Atalarımızın dindarlığı, bizim dindarlığımızın delili olamaz. Müslüman bir ailede doğmuş olmak, Müslüman bir toplumda yetişmek, ezan sesini duyarak büyümek insana önemli bir dinî çevre kazandırır. Fakat bütün bunların insanın kendi tercihleriyle, davranışlarıyla ve sorumluluklarıyla tamamlanması gerekir. Geçmişten devraldığımız dinî mirasa sahip çıkmakla onu yalnız bir aidiyet olarak taşımak arasında fark vardır. İnsanın kendisine miras kalan inanç dünyasını öğrenmesi kıymetlidir; öğrendiklerini kendi hayatında yaşaması ise ayrı bir meseledir.

Bugün din, günlük hayatın içinde çoğu zaman belirli zamanlara ve belirli ortamlara sıkıştırılıyor. Cuma günü başka, bayram günü başka, kandil gecelerinde başka bir dinî hassasiyet ortaya çıkabiliyor. Dinî günlerde artan ilgi, sonrasında aynı ölçüde devam etmiyor. Birkaç gün boyunca yoğun biçimde hissedilen dinî duygular, gündelik hayatın alışılmış düzeni içinde zayıflıyor. Bunun en açık örneklerinden biri Ramazan ayıdır. Ramazan geldiğinde camiler doluyor, Kur'ân okunuyor, yardımlaşma artıyor, dinî konuşmalar daha fazla ilgi görüyor. Bunların hepsi güzel. Fakat Ramazan boyunca kazanıldığı söylenen alışkanlıkların yılın geri kalanında ne kadar sürdüğü de düşünülmeye değer. İslâm'ın insandan istediği hayat, takvimin belli günleriyle sınırlı olmadığı hâlde dinî hassasiyetlerin bu kadar kolay dönemlik hâle gelmesi üzerinde durulmalıdır.

Dinî hayatın zamanla alışkanlıklara teslim olmasının bir başka sonucu da insanın dinin kendisinden ne istediğini düşünmeyi bırakmasıdır. İnsan bazı şeyleri çocukluğundan beri yaptığı için yapar, bazı sözleri sık sık duyduğu için tekrarlar. Dinî kavramlar günlük konuşmalarına yerleşir. Fakat bunların anlamı üzerinde durmadığında bildiği kelimelerle yaşadığı hayat arasındaki bağ zayıflar. Allah'a teslimiyetten söz etmek kolaydır; insanın kendi isteklerini Allah'ın hükümlerine göre değiştirmesi söz konusu olduğunda işin ciddiyeti ortaya çıkar. Dinî bilgi insanın düşüncesinde yer edinmiş olabilir. O bilginin insanın tercihlerini belirlemesi için ise söylediklerinin gereğini kabul etmesi gerekir.

İslâm'ı hayatın dışında tutup sonra da ona bağlı olduğumuzu söylemekte büyük bir rahatlık gösteriyoruz. Sanki din, insanın istediği zaman başvuracağı, istemediği zaman uzak durabileceği bir düşünceler topluluğuymuş gibi davranılabiliyor. Hâlbuki İslâm'ın hükümleri, insanın gündelik hayatından bağımsız bir yerde durmuyor. Dinî sorumluluk, insanın istediği zaman hatırlayıp istemediği zaman unutabileceği bir mesele değildir. İslâm'ı kabul etmek, onun insan hayatına dair hükümlerinin de geçerli olduğunu kabul etmektir. Bu hükümleri bilerek hayatın dışında bırakmak, Müslümanın kendi içinde meydana getirdiği bir ayrılıktır.

Burada İslâm'ın kendisiyle Müslümanların onu yaşama biçimini birbirine karıştırmamak gerekiyor. İslâm, insanların uygulamalarına göre doğruluğu değişen bir din değildir. Bir Müslümanın dininin hükümlerini yerine getirmemesi, o hükümlerin geçerliliğini ortadan kaldırmaz. Fakat kendisini İslâm'a bağlı kabul eden insanın, hayatını bu bağlılıktan bağımsız biçimde sürdürmesi de açıklanmaya muhtaçtır. Dinin emirlerini doğru bulmakla onlara uymak arasındaki mesafe büyüdüğünde, insanın Müslümanlık anlayışı da bundan etkilenir. Bir süre sonra dinî hükümler hayatı belirleyen esaslar olmaktan çıkıp yalnız doğruluğu kabul edilen bilgiler hâlinde kalabilir.

İslâm'ı sürekli anlatıp yaşamadığımız bir toplumda, dinin konuşulmasından rahatsız olmak elbette doğru değildir. Sorun dinin çok anlatılması değil, anlatılanların hayatta karşılık bulmamasıdır. Hatta bu kadar çok konuşulmasına rağmen gereğinin yerine getirilmemesi, üzerinde daha fazla düşünülmesi gereken bir durumdur. Çünkü insan bilmediği bir hükmün sorumluluğunu öğrenerek kavrayabilir. Bildiği ve doğruluğunu kabul ettiği bir hükmü sürekli ihmal ettiğinde ise artık başka bir sorunla karşı karşıyadır. Bu durumda eksik olan şeyin yalnız bilgi olduğunu söylemek mümkün değildir.

İslâm'ın insan hayatında karşılık bulması, Müslümanlığın yalnız konuşulan ve üzerinde fikir yürütülen bir konu olmaktan çıkmasıyla mümkündür. Bunun için yeni sözler bulmaya, sürekli yeni anlatım yolları aramaya da ihtiyaç yoktur. Bildiğimiz hâlde yapmadıklarımız zaten yeterince fazladır. Üzerinde uzun uzun konuştuğumuz dinin kendi hayatımızdan ne istediğini kabul etmek, çoğu zaman yeni bir dinî bilgi öğrenmekten daha güç geliyor. Çünkü öğrenmek insanın düşüncesini, yaşamak ise alıştığı hayatı değiştirmesini gerektiriyor. Dinî sözlerin çokluğu içinde ihmal ettiğimiz husus da budur.

Müslümanlık İddiası ve Hayatın Şahitliği

Müslüman olduğunu söyleyen bir insanın nasıl biri olduğunu anlamak için onun kendisi hakkında anlattıklarından daha fazlasını bilmek gerekiyor. İnsan kendisini dürüst, merhametli, adaletli ve Allah'tan korkan biri olarak tanıtabilir. Söylediklerine inanmış da olabilir. Fakat onunla bir alışveriş yaptığınızda, kendisine bir emanet bıraktığınızda, aranızda bir anlaşmazlık çıktığında veya menfaatine dokunan bir meselede karşı karşıya geldiğinizde bambaşka bir insanla karşılaşabilirsiniz. İşte o zaman insanın kendisini nasıl gördüğüyle gerçekte nasıl davrandığı arasındaki fark ortaya çıkar. Müslümanlık iddiası da bu farkın dışında tutulamaz.

Bizde tuhaf bir alışkanlık var. Bir insanın dindar olduğunu duyduğumuzda onun güvenilir olduğunu da düşünmeye yatkınız. Hele dinî çevrelerde tanınan, ibadetlerine dikkat eden, konuşmalarında sık sık Allah'ın adını anan biriyse kendisine daha kolay güvenilebiliyor. Fakat güven, insanın kendisine yakıştırdığı sıfatlarla kazanılmaz. Verdiği sözü tutmayan, borcunu ödemeyen, başkasının hakkını önemsemeyen bir insanın dindarlığı, onunla iş yapan kimseyi uğradığı zarardan kurtarmıyor. Hatta böyle birinden zarar görmek, sıradan bir alışverişte aldatılmaktan daha ağır gelebiliyor. Çünkü insan, karşısındaki kişinin dinî hassasiyetlerine güvenerek ayrıca bir tedbir alma ihtiyacı duymamış olabiliyor.

Bugün ticaret hayatında bunun örneklerine rastlamak güç değil. Bir adam dükkânının duvarına âyet asıyor, iş yerinde dinî sohbetler yapıyor, müşterileriyle konuşurken Allah'ın adını dilinden düşürmüyor. Sonra sattığı malın kusurunu gizliyor. Bir başkası müşterisinin bilgisizliğinden yararlanarak hak etmediği bir kazanç elde ediyor. Öteki, söz verdiği tarihte ödeme yapmıyor; alacaklısı parasını istediğinde ise güceniyor. Burada durup sormak gerekiyor: Müslümanlık, insanın kazancıyla ilgisi bulunmayan bir kimlik midir? Bir insanın dinî hassasiyetini göstermek için seçtiği davranışlarla para kazanırken seçtiği davranışlar neden bu kadar farklı olabiliyor?

Daha kötüsü, bazı insanlar dinî kimliklerini başkalarının güvenini kazanmak için özellikle kullanıyor. Aynı camiye gitmek, aynı dinî çevreden olmak, birbirine kardeşim diye hitap etmek, iş ilişkilerinde bir yakınlık doğuruyor. Bunun kendisinde yanlış bir taraf yok. Fakat bu yakınlığın arkasından aldatma çıktığında yapılan işin ağırlığı artıyor. Bir insanın din kardeşliğine güvenmesini sağlayıp sonra o güveni kendi çıkarına kullanmanın hangi ahlâk anlayışında yeri olabilir? Dinî yakınlık, ticarette dürüst davranmanın yerine geçirilecek bir teminat değildir. İnsan güven verdiği ölçüde daha ağır bir sorumluluk üstlenir. O güveni kötüye kullandığında karşısındakinin malıyla beraber iyi niyetini de istismar etmiş olur.

Helâl kazanç meselesinde de aynı çarpıklık görülüyor. Kazancının bereketli olmasını isteyen, işlerinin açılması için dua eden, elde ettiği malın hayrını görmek isteyen insan, o malı hangi yoldan kazandığına aynı ciddiyetle bakıyor mu? Faizden, rüşvetten, hileden, haksız kazançtan söz edildiğinde bunların haram olduğunu söyleyenlerin bir kısmı, kendi işlerine geldiğinde başka türlü davranabiliyor. Üstelik yapılan işlere öyle isimler bulunuyor ki insan neredeyse haramın da şartlara göre değiştiğini sanacak. Başkasının hakkına el uzatmanın adı fırsatı değerlendirmek olabiliyor. İsim değişince yapılan iş değişmiyor. İnsan kendisine ne kadar uygun bir gerekçe bulursa bulsun, haksız kazanç başkasının zararı veya hakkının çiğnenmesi üzerine kurulmuşsa ortada açık bir ahlâk meselesi vardır.

Kul hakkı konusunda gösterilen rahatlık ise ayrıca üzerinde durulacak kadar ağırdır. Bir insanın hakkını almak için onun güçlü veya zengin olması gerekmiyor. İşçisinin ücretini eksik ödeyen işveren de, çalışmadığı hâlde çalışmış gibi ücret alan işçi de, ortaklık malını kendi malı gibi kullanan kişi de başkasının hakkını ilgilendiren bir iş yapıyor. Miras paylaşımında kardeşine düşen payı vermeyenle, yaşlı anne babasının malını diğer kardeşlerinden gizleyerek üzerine geçirenin yaptığı da bundan ayrı değildir. Bunların hepsinin kendi şartları, kendi hesabı ve kendi mağduru vardır. Fakat dinî kimlik taşıyan bir insanın hakkı olmayan bir şeye el uzatmasını mazur gösterecek bir Müslümanlık anlayışı olamaz.

Özellikle miras meselelerinde insanın ne kadar değişebildiğini görüyoruz. Aynı evde büyümüş, aynı sofrada yemek yemiş kardeşler, anne babalarından kalan malın paylaşımında birbirlerini tanıyamaz hâle gelebiliyor. Kız kardeşinin mirastaki payını vermemek için türlü gerekçeler ileri süren, dinin belirlediği hakkı kendi ailesinin alışkanlıklarına göre değiştirmeye çalışan insanlar var. İşlerine geldiğinde İslâm hukukundan söz edenlerin, kendilerine düşen paydan fazlasını almak için dinin hükümlerini bir kenara bırakması kabul edilebilir mi? İnsanların yıllarca süren kırgınlıklarının, mahkemelerde bitmeyen davalarının arkasında bazen bu açık haksızlıklar bulunuyor. Miras bırakan anne babanın ardından dua etmekle onların çocukları arasında haksızlığa sebep olacak şekilde mal paylaşmak nasıl aynı hayatın içinde yer bulabiliyor?

Aile içinde yaşananlara gelince, toplumun dışarıdan gördüğü dindarlıkla evin içinde yaşanan hayat arasında bazen büyük farklar bulunuyor. İnsanların yanında son derece ağırbaşlı, güler yüzlü ve anlayışlı görünen biri, evinde eşine veya çocuklarına karşı son derece kaba davranabiliyor. Dışarıdaki insanları kırmamak için gösterdiği dikkati kendi ailesinden esirgiyor. Başkalarının kendisi hakkındaki kanaatine önem veriyor, fakat ailesinin kendisinden gördüklerini önemsemiyor. Çocuklarının kendisinden korkmasını saygı sanan, eşinin susmasını itaat kabul eden, evdeki huzursuzluğun sorumluluğunu sürekli başkalarına yükleyen bir insanın aile reisliği anlayışını dinî bir olgunluk gibi göstermesi doğru değildir.

Hele dinî hükümleri kendi rahatını korumak için kullanmak, aile hayatındaki yanlışların en rahatsız edici taraflarından biridir. Eşine dinin kendisinden istediği sorumlulukları uzun uzun anlatan bir adam, kendi üzerine düşenleri yerine getirmiyorsa burada dinî bir hassasiyetten söz etmek güçleşir. Çocuğundan saygı bekleyip ona sevgi ve adalet göstermeyen, anne babasına hürmeti anlatıp kendi anne babasını ihmal eden, aile fertlerinden fedakârlık isterken kendisi hiçbir fedakârlığa yanaşmayan insan, dini kendi isteklerine göre kullanmış olur. İslâm'ın aile hayatına dair hükümleri, ailenin yalnız bir ferdine sorumluluk yüklemiyor. Herkesin hakkı ve vazifesi var. Birinin hakkını sürekli hatırlatıp diğerinin hakkını görmezden gelmekle aile düzeni kurulmaz.

Burada kadınların ve çocukların uğradığı haksızlıklar kadar, yaşlıların ve bakıma muhtaç aile fertlerinin durumu da önemlidir. Anne babasına karşı vazifesini dinî bir vecibe olarak bildiği hâlde onları yalnızlığa terk eden, ihtiyaçlarıyla ilgilenmeyen, malına sahip çıkıp kendisine bakmayan insanların dindarlığı hakkında ne söyleyeceğiz? Anne babaya hürmetten söz etmek kolaydır. Hastalandıklarında yanlarında bulunmak, bakıma muhtaç olduklarında sorumluluk almak, zaman ve emek ayırmak ise insanın rahatından fedakârlık etmesini gerektirir. Aynı şekilde çocuk yetiştirmek, onların yalnız maddî ihtiyaçlarını karşılamakla da bitmiyor. Çocuğunun ahlâkından şikâyet eden anne babanın kendi davranışlarıyla ona ne öğrettiği de üzerinde durulması gereken bir husustur.

Müslümanın ahlâkı, kendisinden güçsüz olan insanlara davranışında da görülür. Kendisine karşı çıkamayacak bir çalışanla konuşurken kullandığı dil, kapısına yardım istemeye gelen birine gösterdiği tavır, hizmet aldığı insanlara karşı tutumu, hakkında karar verme yetkisine sahip olduğu kişilere nasıl davrandığı önemlidir. Güçlü birinin yanında son derece saygılı davranıp kendisine muhtaç birini aşağılayan insanın nezaketini nasıl değerlendireceğiz? İnsanların makamına, servetine veya kendisine sağlayacakları menfaate göre davranmak, ahlâkın yerini hesapçılığın aldığını gösterir. Müslümanlık iddiası taşıyan bir insanın, karşısındakinin kendisine ne sağlayacağına bakmadan onun insanlık hakkını gözetmesi gerekir.

Bir başka mesele de insanların başkalarının kusurlarını konuşmaktan duyduğu garip memnuniyettir. Bir ortamda bulunmayan insanın özel hayatı kolaylıkla konuşulabiliyor. Kimi zaman birinin aile meselesi, kimi zaman maddî sıkıntısı, kimi zaman geçmişte yaptığı bir hata sohbet konusu oluyor. Üstelik bunlar yapılırken konuşulan şeyin gıybet olduğu da biliniyor. Dinî hassasiyetleriyle tanınan insanların bulunduğu ortamlarda bile bu alışkanlığın sürmesi düşündürücüdür. Bir insanın hatasını düzeltmeye yardımcı olmakla onun kusurunu başkalarına anlatmak aynı şey değildir. Kendisini ilgilendirmeyen bir meseleyi öğrenmek için gösterdiği merakı, o kişinin uğrayacağı zararı düşünmek için göstermeyen insanın ahlâk anlayışında ciddi bir eksiklik vardır.

İnsanlarla münasebetlerde bir de verilen sözün değeri kalmadığında meydana gelen güvensizlik var. Söz veriliyor, unutuluyor. Bir işin yapılacağı söyleniyor, yapılmıyor. İnsanlar günlerce, haftalarca bekletiliyor. Daha sonra da hiçbir şey olmamış gibi davranılıyor. Sanki bir insanın zamanını almak, onu boş yere uğraştırmak veya verdiği söze güvenerek yaptığı hazırlıkları boşa çıkarmak önemsizmiş gibi görülüyor. Oysa ahde vefa, Müslüman ahlâkının temel meselelerinden biridir. Bir insanın sözünü tutup tutmadığı, onunla iş yapanların hayatını doğrudan etkiler. Güvenilmeyen birinin sürekli dinî hassasiyetinden söz etmesi, kendisine duyulan güvensizliği ortadan kaldırmaz.

Bütün bunlar konuşulurken Müslümanın kusursuz bir insan olması gerektiği gibi yanlış bir anlayışa da kapılmamak gerekir. İnsanın nefsi vardır, zaafları vardır, günaha düşebilir. İslâm zaten insanı melek kabul etmez. Tövbeyi, affı, pişmanlığı ve ıslahı da bu sebeple dinî hayatın içinde tutar. Ehl-i Sünnet anlayışında günah işleyen Müslümanın imanı hakkında hüküm verirken gösterilen itikadî dikkat, günahın kendisini hafife almak anlamına gelmez. Bir insanın Müslümanlığını inkâr etmeksizin onun davranışlarını açıkça yanlış bulabiliriz. Hatta yapılan haksızlığın yanlış olduğunu söylemek, dinin hükümlerini ciddiye almanın gereğidir.

Ne var ki bugün bazı insanlar, Müslümanın günah işleyebileceği gerçeğini kendi yanlışlarını sürdürmenin bahanesi hâline getiriyor. Hepimiz günahkârız deniliyor ve ardından yapılan işin hesabı kapatılıyor. Elbette hepimizin kusurları var. Fakat bu söz başkasından alınan malı geri vermiyor, çiğnenen hakkı sahibine teslim etmiyor, uğratılan zararı ortadan kaldırmıyor. İnsan kusurlu olduğunu kabul edebilir; bu kabul, kusurunu gidermek için hiçbir şey yapmadığında ne anlam taşıyor? Tövbeyi yalnız dilde söylenen bir pişmanlık sözü olarak görmek de doğru değildir. Başkasının hakkının söz konusu olduğu yerde o hakkın iadesi ve zararın giderilmesi meselesi duruyor.

İman ile amel arasındaki ilişkiyi de bu gerçeklerden ayrı düşünemeyiz. Bir Müslümanın imanı, yalnız insanların dışarıdan gördüğü davranışlarla ölçülemez. Kalplerde olanı Allah bilir. Fakat bu itikadî gerçek, davranışları dinî sorumluluğun dışına çıkarmaz. Allah'a iman ettiğini söyleyen insan, O'nun emir ve yasaklarını da kabul etmiş demektir. Bu kabulün insan hayatında ne kadar yer tuttuğu ise kişinin fiillerinde ortaya çıkar. Kimsenin görmediği yerde de hakkı gözeten, kendisine zarar verme ihtimali bulunsa da doğruyu söyleyen, eline fırsat geçtiğinde başkasının malına dokunmayan insanın davranışlarında dinî sorumluluğun tesirini görürüz.

Bugün insanların birbirine güvenmekte zorlanmasının sebepleri arasında, dinî kimliklerin davranışlar hakkında yeterli güvence vermemesi de bulunuyor. Bir insanın Müslüman olduğunu öğrenmek, onunla yapacağınız işte ayrıca tedbir almanıza gerek kalmadığı anlamına gelmiyor. Bu durum üzerinde durmak gerekiyor. Çünkü Müslüman kimliğiyle tanınan birinin dürüst davranması, çevresindeki insanlar bakımından beklenen bir davranıştır. Beklentinin boşa çıkması ise doğrudan o insanın fiilleriyle ilgilidir. İnsan kendisini nasıl tanıtırsa tanıtsın, başkalarının onun hakkında edindiği kanaatte yaşadıkları tecrübelerin önemli bir yeri vardır.

Müslümanlığımızı anlatırken kendimiz hakkında oldukça cömert davranıyoruz. İyi niyetimizi, dinî hassasiyetlerimizi, Allah'a olan sevgimizi, Peygamberimize bağlılığımızı kolaylıkla dile getiriyoruz. Fakat insanların bizimle yaşadıkları tecrübeler de var. Borcunu alamayanın, hakkı yenenin, sözüne güvenip mağdur olanın, ailesinde haksızlığa uğrayanın gördüklerini yok sayamayız. Onların karşısına çıkıp kendimizi istediğimiz kadar iyi anlatalım, uğradıkları zarar ortada duruyor. Kendi hakkımızdaki kanaatimiz, başkalarına yaptıklarımızı değiştirmiyor.

İnsan kendisini Müslüman olarak tanımlamakta serbesttir; fakat bu kimliğin kendisine sağladığı saygıyı talep ederken davranışlarının değerlendirilmesinden rahatsız olması doğru değildir. Bir insanın imanına hükmetme hakkımız bulunmuyor. Yaptığı işin doğru veya yanlış olduğunu değerlendirmek ise başka bir meseledir. Haksızlık yapan birinin dinî kimliğine bakılarak haksızlığını örtmek, din adına gösterilecek bir sadakat değildir. Böyle bir tutum, mağdurun hakkını ikinci defa çiğnemeye kadar varabilir.

Müslüman olduğunu söyleyen insanın kendi hakkında verdiği hükümle yetinmek zorunda değiliz. Onun nasıl biri olduğunu anlamak için insanlarla ilişkilerine, yaptığı işlere, kendisine emanet edilen şeylere ve başkalarının hakkı karşısındaki tutumuna bakarız. Bu değerlendirme onun Allah katındaki yerini belirlemez. Fakat yaşadığı hayat hakkında bize bir fikir verir. Bir kimsenin kendisini dürüst olarak tanıtmasına rağmen sürekli yalan söylediğini görüyorsak, onun hakkındaki kanaatimizi kendi sözlerine göre oluşturamayız. Müslümanlık iddiasının insanlar arasındaki güven bakımından da bir karşılığı bulunması gerekiyor.

Müslümanlığın insana kazandırdığı saygınlığı isteyen, fakat bu kimliğin gerektirdiği sorumluluklardan kaçan bir anlayışı kabul edemeyiz. Bir insanın dinî kimliği, davranışlarının eleştirilmesine engel değildir. İslâm'ın hükümleri karşısında herkes kendi fiilinden sorumludur. Kimsenin dindarlığı, başkasının hakkını çiğneme imtiyazı vermez. Kimsenin ibadeti, yaptığı haksızlığı kendiliğinden ortadan kaldırmaz. İnsanların Müslümanlığımıza duyduğu saygıyı korumak istiyorsak, o saygıyı haklı çıkaracak bir yaşayışımızın da bulunması gerekir. Çünkü bir insanın kendisi hakkında söylediklerini herkes dinleyebilir; fakat onun nasıl yaşadığına, en yakından kendisiyle hayatı paylaşan insanlar şahitlik eder.

Günümüz Müslümanlığında Gösteriş ve Samimiyet Meselesi

Bugün dindarlık da gösterişin konusu hâline geldi. İnsanların neye inandıklarını, hangi ibadetleri yaptıklarını, nerede dua ettiklerini, hangi hayır işlerine katıldıklarını başkalarına duyurma isteği giderek yaygınlaşıyor. Eskiden insanın kendisiyle Allah arasında kalmasına özen gösterdiği birçok şey, şimdi herkesin görebileceği yerlere taşınıyor. Bir ibadetin ardından fotoğraf çekiliyor, bir yardımın görüntüsü paylaşılıyor, bir dinî ziyaret baştan sona kaydediliyor. İnsan ister istemez soruyor: Bütün bunları herkesin bilmesine neden bu kadar ihtiyaç duyuluyor? Bir Müslümanın yaptığı ibadeti başkalarının öğrenmesi kendisine ne kazandırıyor?

Elbette bir ibadetin veya hayırlı işin insanlar tarafından görülmesi, onu yapan kişinin mutlaka gösteriş peşinde olduğunu göstermez. Dinî faaliyetlerin duyurulması, hayırlı işlerin teşvik edilmesi ve başkalarının da iyiliğe yönelmesi için yapılan paylaşımlar vardır. Fakat artık her şeyin sergilendiği bir dünyada yaşıyoruz. İnsanlar yediklerini, içtiklerini, gezdikleri yerleri, satın aldıkları eşyaları gösteriyor. Aynı alışkanlık dinî hayatın içine de girdi. İnsanın ne yaptığı kadar, yaptığını kaç kişinin gördüğü önem kazanmaya başladı. Bu alışkanlığın ibadetlere kadar uzanması üzerinde ciddi biçimde düşünmek gerekiyor.

Bir insan umreye gidiyor. Kâbe'nin karşısında bulunuyor, dua ediyor, ibadet ediyor. Fakat elindeki telefon da neredeyse hiç susmuyor. Nerede bulunduğunu göstermek, o anı kaydetmek, başkalarına duyurmak için sürekli bir uğraş içinde. Elbette hatıra olarak fotoğraf çekmekle ibadeti gösteriye dönüştürmek aynı şey değildir. Fakat ibadet sırasında dahi başkalarının kendisini görmesini bu kadar önemseyen insanın, yaptığı işin maksadını düşünmesi gerekir. İnsan Allah'ın huzurunda bulunurken insanların kendisi hakkında ne düşüneceğiyle neden bu kadar meşgul olur? İbadetin kalbe ve insanın kendi iç dünyasına ait tarafı, sürekli başkalarının bakışına sunulduğunda bundan nasıl etkilenir?

Ramazan ayında da benzer görüntülerle karşılaşıyoruz. İftar sofralarının gösterişe dönüştüğü, sofranın zenginliğinin yarış konusu yapıldığı, yapılan yardımların uzun uzun sergilendiği durumlar var. İnsanlar iftar davetleri düzenliyor; davet edilenlerin kimler olduğu, sofranın nasıl hazırlandığı, davete hangi tanınmış kişilerin katıldığı konuşuluyor. Bazen bütün bu hazırlıklar arasında orucun insana hatırlattığı yoksulluk, kanaat ve nefis terbiyesi geri planda kalıyor. Gösterişli bir iftar sofrası kurmak tek başına günah değildir. İmkânı olan insan misafirine güzel ikramda bulunabilir. Fakat sofranın başkalarını etkilemek için kurulmasıyla insanların doyurulması için kurulması arasında niyet bakımından fark vardır. Bu farkı sofradaki yemeklerin çokluğu değil, o sofrayı hazırlayan insanın maksadı belirler.

Yardım faaliyetlerinde gösteriş meselesi daha da hassastır. Bir ihtiyaç sahibine yardım etmek güzel bir davranıştır. Yardımın başkalarını teşvik etmek amacıyla duyurulması da mümkündür. Fakat yardım edilen insanın yoksulluğunun teşhir edilmesi, mahcubiyetinin görüntülenmesi ve aldığı yardımın herkesin önünde sergilenmesi kabul edilemez. Bugün bazı yardım görüntülerinde insanların yüzleri, yaşadıkları evler, içinde bulundukları güçlükler bütün açıklığıyla gösteriliyor. Yardımı yapan kişi kendisini cömert ve merhametli biri olarak tanıtırken yardım alan insanın mahremiyeti ikinci plana atılabiliyor. Bir insanın ihtiyaç sahibi olması, onun herkesin önünde teşhir edilmesine razı olduğu anlamına gelmez. Yardım edenin itibarı için muhtaç olanın haysiyetinden vazgeçilemez.

Dahası, hayır işlerinin bazen bir tür itibar kazanma yarışına dönüştüğünü görüyoruz. Kim ne kadar bağış yaptı, hangi kuruluşta görev aldı, kaç kişiye yardım etti, hangi hayır faaliyetinin önünde bulundu? Bunların duyurulmasıyla elde edilen toplumsal saygınlık, bazı insanlar için yardımın kendisinden daha önemli hâle gelebiliyor. İsimlerin büyük harflerle yazıldığı bağış duyuruları, yapılan işin önüne geçen teşekkür törenleri, yardım edenlerin sürekli öne çıkarıldığı görüntüler bu anlayışı besleyebiliyor. Elbette bir bağışçının adının bilinmesi her durumda yanlış değildir. Fakat insanın hayırlı bir işe katılmasının ardından sürekli takdir beklemesi, dinî sorumluluğu başkalarının övgüsüne bağlama tehlikesi taşır. İnsan yaptığı iyiliğin bilinmesini istediği kadar, bilinmediği zaman da aynı iyiliği yapmaya istekli midir?

Aslında gösteriş meselesi yeni değildir. Riyâ, İslâm ahlâkında öteden beri üzerinde durulan ağır bir kusurdur. İnsanların beğenisini kazanmak için ibadet etmek, dindarlığını başkalarına gösterme isteğiyle hareket etmek, yapılan işin niyetini bozar. Bugünün farkı, bu isteğin kendisine çok geniş imkânlar bulmuş olmasıdır. Eskiden bir insanın dindarlığını sergileyebileceği çevre sınırlıyken bugün tek bir görüntü binlerce kişiye ulaşabiliyor. Üstelik kaç kişinin gördüğü, beğendiği ve paylaştığı da hemen öğreniliyor. Böylece insanın yaptığı dinî bir faaliyet, kısa sürede başkalarından gördüğü ilginin hesabına karışabiliyor.

Sosyal medyada dinî içerik paylaşan insanların sayısı oldukça fazla. Kimisi bildiği bir âyeti veya hadisi aktarıyor, kimisi bir dinî meseleyi anlatıyor, kimisi de kendi düşüncelerini dile getiriyor. Bunların arasında faydalı çalışmalar yapanlar bulunduğu gibi, dinî meseleleri yalnız ilgi toplamak için kullananlar da olabiliyor. Özellikle dikkat çekici başlıklarla hazırlanan, insanları korkutarak veya heyecanlandırarak izlenme elde etmeye çalışan içerikler üzerinde durmak gerekiyor. Bir dinî hükmün doğruluğundan önce ne kadar ilgi çekeceğinin düşünülmesi, dinî yayıncılığın maksadını değiştirebilir. İnsanların dinî merakları ve hassasiyetleri, daha fazla izlenme ve kazanç elde etmenin vasıtası yapılmamalıdır.

Bugün bazı dinî konuşmaların biçimine baktığımızda, söylenenlerin içeriğinden çok konuşanın gösterdiği tavrın öne çıktığını görüyoruz. Sürekli yükselen sesler, keskin suçlamalar, insanları şaşırtmak için seçilen ifadeler ve tartışmayı büyütecek sözler... Bir dinî meselenin ciddiyeti, onu anlatan kişinin ne kadar sert konuştuğuna bağlanamaz. Bilgili bir insan sakin konuşabilir, ağır bir hükmü bağırmadan açıklayabilir. Buna karşılık yüksek sesle konuşmak da söylenenlerin doğruluğunu göstermiyor. Fakat sosyal medyada ilgi çekmek isteyen bazı kişiler, dinî meseleleri insanların öfkesini ve heyecanını artıracak biçimde sunuyor. Böylece dinî konuşmanın değeri, zamanla ne kadar izlendiği ve ne kadar tartışıldığı üzerinden ölçülmeye başlanıyor.

Bir de dindarlığın dış görünüşle gösterilmesi ve bunun toplumsal bir üstünlük işaretine dönüştürülmesi var. İnsanların kıyafetleri, kullandıkları kelimeler, bulundukları çevreler ve tercih ettikleri hayat tarzları dinî kimlikleri hakkında fikir verebilir. Fakat bunların hiçbirinden bir insanın samimiyeti hakkında kesin hükme varılamaz. Bir kimsenin dindarlığını dışarıdan belli etmesi de başlı başına yanlış değildir. Yanlış olan, bu görünüşün başkalarının gözünde ayrıcalık kazanmak için kullanılmasıdır. Dinî hassasiyet taşıyan bir insanın görünüşüne saygı duyulabilir. Fakat onun bu saygıyı kendisine tanınmış bir üstünlük hakkı olarak görmesi doğru değildir.

Toplumda dinî kimliğin bazen bir itibar vasıtasına dönüştüğünü de inkâr edemeyiz. Dindar görünmenin bazı çevrelerde güven, yakınlık veya kabul görme bakımından fayda sağlayacağı düşünülüyor. İnsanlar bulundukları ortama göre dinî hassasiyetlerini özellikle öne çıkarabiliyor. Bir yerde dindarlığını göstermeye özen gösteren kişi, başka bir çevrede aynı kimliği geri plana çekebiliyor. Bunun her örneğini samimiyetsizlik sayamayız; insanların davranışlarını içinde bulundukları şartlar da etkiler. Fakat dinî kimliğin bilinçli biçimde menfaat elde etmek için kullanılması başka bir meseledir. İnsan inancını, kendisine açılmasını istediği kapıların anahtarı hâline getirdiğinde, dinî bağlılığının yanında dünyevî bir hesap da yürütüyor demektir.

Hele dinî kimliğin makam ve mevki elde etmek için kullanılması, üzerinde daha sert durulması gereken bir husustur. Bir insanın dindar olması, herhangi bir görev için tek başına yeterlilik sağlamaz. İşi bilmek, sorumluluk taşımak, ehliyet sahibi olmak gerekir. Buna rağmen bazı çevrelerde dinî yakınlığın veya dindarlık görüntüsünün, liyakatin önüne geçirildiği durumlar yaşanabiliyor. İnsan kendisini belli bir dinî çevreye yakın göstererek iş bulmaya, makam elde etmeye veya ayrıcalık kazanmaya çalışabiliyor. Böyle bir tutumda dinî kimlik, şahsî yükselmenin vasıtası hâline geliyor. Bir göreve ehil olmayan kişinin sırf dindar göründüğü için tercih edilmesi, o görevin gerektirdiği sorumlulukların ihmal edilmesine de yol açabilir.

Bu tür davranışların bir başka sonucu, insanların samimi dindarlığa karşı da şüpheyle yaklaşmaya başlamasıdır. Dinî hassasiyetlerini açıkça yaşayan bir insan, başkalarının gösterişçi tavırları yüzünden yanlış değerlendirilebiliyor. İbadetlerini yerine getiren, dinî kimliğini saklamayan veya hayır işlerine katılan biri, hiçbir menfaat gözetmediği hâlde gösteriş yapmakla suçlanabiliyor. Bu da ayrı bir haksızlıktır. Bir insanın niyetini yalnız dışarıdan bakarak bilemeyiz. Birinin ibadetini görmemiz, onun riyâ içinde olduğunu göstermediği gibi, ibadetini gizlemesi de samimiyetinin kesin delili değildir. İnsanların kalplerindeki niyetler hakkında hüküm vermek bizim işimiz değildir. Fakat dinî faaliyetlerin açıkça kişisel reklama ve menfaat hesabına dönüştürüldüğü durumları da görmezden gelemeyiz.

Gösteriş meselesinde insanın kendi kendisine karşı dürüst olması özellikle önemlidir. Çünkü riyâ çoğu zaman dışarıdan kolayca anlaşılmaz. Bir insan yaptığı iyiliği başkalarına anlatırken gerçekten örnek olmak isteyebilir. Fakat aynı zamanda takdir edilmekten hoşlanabilir. Zamanla bu takdir beklentisi daha fazla öne çıkabilir. İnsan önce yaptığı işi paylaşır, sonra paylaşacağı bir iş yapmaya yönelir. Başkalarının beğenisi alışkanlık hâline geldiğinde, kimsenin görmeyeceği bir iyiliğe eskisi kadar istek duymayabilir. Böyle bir değişimin nerede başladığını insanın kendisi bile her zaman kolayca fark etmeyebilir. Niyetin ciddiyeti de buradadır. İnsan kendi içindeki hesabı başkalarından saklayabilir; Allah'tan saklayamaz.

Günümüzde dinî faaliyetlerin büyük bir kısmının fotoğraf, video ve yayın üzerinden duyurulması, bu araçların bütünüyle terk edilmesi gerektiği anlamına gelmiyor. Camilerin, eğitim kuruluşlarının, yardım kurumlarının ve dinî yayın yapan insanların topluma ulaşmak için bu imkânlardan yararlanması tabiidir. Hatta doğru bilgiye ulaşılması, faaliyetlerin duyurulması ve insanların hayırlı işlere katılması bakımından bunların faydası vardır. Fakat kullanılan aracın sağladığı imkânlarla yapılan işin maksadını birbirine karıştırmamak gerekiyor. Bir yardım kuruluşu yaptığı işi anlatabilir; bunu yaparken ihtiyaç sahiplerinin mahremiyetini koruyabilir. Bir dinî eğitim kurumu faaliyetlerini duyurabilir; bunu yaparken kendisini olduğundan farklı göstermeyebilir. Dinî yayın yapan biri geniş kitlelere ulaşabilir; fakat izlenme sayısını dinî doğruluğun ölçüsü sayamaz.

Bir Müslümanın ibadetini herkesin bilmesi de gerekmiyor. Namaz kılan insanın namazını, yardım edenin yardımını, dua edenin duasını sürekli başkalarına göstermesi için dinî bir mecburiyet bulunmuyor. Bazı ibadetlerin cemaatle ve toplum içinde yerine getirilmesi dinin gereğidir. Bazı hayırlı işlerin açıkça yapılması da insanlara örnek olabilir. Fakat gösterilmesi gerekmeyen bir şeyi sırf görünmek için sergilemek, insanı niyeti konusunda ciddi bir muhasebeyle karşı karşıya bırakır. İnsan yaptığı işin Allah katındaki değerini aramak yerine insanların gözündeki değerini artırmaya çalışıyorsa, ibadetin maksadından uzaklaşma tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Bu yüzden gösterişle samimiyet arasındaki farkı yalnız dış görünüş üzerinden anlamaya çalışmak yeterli değildir. Samimiyet, insanın inandığını söylediği şey karşısındaki içtenliğini ilgilendirir. İhlâs ise yapılan ibadette Allah'ın rızasını esas almaktır. Bir insanın dinî hayatındaki gerçek maksat, başkalarının kendisine verdiği değerden bağımsız olarak da ibadetini sürdürüp sürdürmediğinde kendisini gösterebilir. İnsanlardan övgü görmediğinde ibadetinden uzaklaşan, yardımının bilinmemesine üzülen veya dinî faaliyetleri kendisine beklediği itibarı sağlamadığında terk eden biri, niyetini yeniden düşünmek durumundadır. Çünkü Allah'a kulluk, insanların takdirine bağlı bir ilişki değildir.

Bugün dindarlığın gösterişe dönüştürülmesinde en rahatsız edici taraflardan biri, insanın kendi dinî hayatını da başkalarının beğenisine göre düzenlemeye başlamasıdır. İbadetini, yardımını, dinî bilgisini ve mensup olduğu çevreyi sürekli başkalarına göstermek isteyen insan, farkında olmadan onların kanaatlerine bağımlı hâle gelebilir. Kimlerin kendisini beğendiğine, kimlerin takip ettiğine, kimlerin takdir ettiğine gereğinden fazla önem verebilir. Bu durumda dinî hayatın merkezine Allah'a karşı sorumluluk yerine insanların değerlendirmeleri yerleşmeye başlar. İnsanın ibadetinde ne kadar samimi olduğunu kesin olarak yalnız Allah bilir. Fakat insanların beğenisini kazanma isteğinin dinî hayatı yönlendirmesine izin vermek, Müslümanın kendi eliyle içine düştüğü ciddi bir yanlıştır.

İslâm'ın gösterişi hoş görmeyen hükümlerini kabul ettiğimiz hâlde dinî hayatımızı başkalarına sergilemekten bu kadar hoşlanmamız üzerinde düşünmek gerekiyor. Çünkü insan kendi dindarlığını sürekli ilan etmeye başladığında, başkalarının gözünde nasıl göründüğüyle gerçekte nasıl biri olduğu arasındaki farkı unutabilir. İbadetlerin ve hayırlı işlerin değerini insanların ilgisiyle ölçmek, dinî hayatı dünyevî bir yarışın içine çeker. Oysa Allah'a karşı yerine getirilen bir sorumluluğun değerini, insanların alkışı veya beğenisi belirlemez. İnsanların dindar olduğunu düşünmesini sağlamak için gösterilen gayret, Allah'a karşı samimiyetin yerine geçmez.

İslâm'ın Hayatta Karşılık Bulması

İslâm'ın bugün daha fazla anlatılmasına mı ihtiyacımız var, yoksa anlatılanları hayatına geçiren Müslümanlara mı? Yıllardır din üzerine konuşuyor, Müslümanlığımızla övünüyor, İslâm'ın insanlığa sunduğu hükümleri anlatıyoruz. Dünyanın neresinde bir Müslüman haksızlığa uğrasa üzülüyor, dinimize yönelik bir saldırı olduğunda tepki gösteriyoruz. Fakat İslâm'ın kendi hayatımızdaki yerini aynı ciddiyetle düşünmüyoruz. İslâm'ı savunmayı dinî bir sorumluluk kabul ederken onun hükümlerini yaşama konusunda gösterdiğimiz gevşekliği artık açıkça konuşmak gerekiyor. Çünkü bugün Müslümanlığımız hakkında verdiğimiz en önemli imtihan, inandığımızı söylediğimiz dini ne ölçüde yaşadığımızdır.

İslâm'ı hayatın içine taşımaktan söz ederken herkesin kendi anlayışına göre bir Müslümanlık meydana getirmesini kastetmiyoruz. İslâm'ın hükümleri bellidir. İbadetleri, emirleri, yasakları, helâl ve haramları vardır. İnsan, bunlardan hangisinin kendi hayatına uygun olduğuna bakarak dinin hükümlerini değiştiremez. Müslüman olmak, Allah'ın hükümleri karşısında kendi iradesini sınırsız kabul etmemektir. Buna rağmen bugün Müslümanların bir kısmı, dinin hükümlerini hayatın gerçeklerinden ayrı tutmaya alışmış durumda. Dinî meseleler konuşulduğunda İslâm'ın doğruluğundan şüphe edilmiyor, fakat o doğruların gereği söz konusu olduğunda hayatın şartları ileri sürülüyor. Sanki Allah'ın hükümleri başka bir dünya için gönderilmiş de yaşadığımız dünyanın kendine mahsus kuralları varmış gibi davranılıyor.

Oysa İslâm, insanın hayatını yaşadıktan sonra dönüp üzerinde konuşacağı bir din değildir. İnsan yaşarken Müslümandır. Sabah evinden çıktığında, işine gittiğinde, bir karar verdiğinde, bir insanla karşılaştığında, eline para geçtiğinde, bir sorumluluk üstlendiğinde de Müslümandır. Dinî hayatı yalnız ibadet vakitlerinden ve belirli günlerden ibaret görmek, insanın kendi hayatını parçalar hâlinde değerlendirmesine yol açıyor. Bir yerde Allah'ın hükmünü kabul edip başka bir yerde yalnız kendi isteğini esas alan insan, zamanla bu ayrılığa alışabiliyor. Hâlbuki İslâm'a iman eden birinin hayatı, dinin hükümlerinden bağımsız bir alan olarak görülemez.

Bugün Türkiye'de kendisini Müslüman olarak tanımlayan insanların çokluğu üzerinden dinî hayatımız hakkında hüküm vermeye alışmışız. Camilerimizin sayısını, dinî eğitim kurumlarımızı, yapılan dinî faaliyetleri, düzenlenen toplantıları ve Müslümanların toplumsal hayattaki görünürlüğünü önemsiyoruz. Bunların hepsi kendi başına değerlendirilebilir. Fakat yalnız bunlara bakarak İslâm'ın toplum hayatında gerektiği gibi yaşandığını söyleyemeyiz. Bir ülkede dinî faaliyetlerin yaygın olmasıyla insanların hayatlarını İslâm'ın hükümlerine göre düzenlemesi aynı şey değildir. Müslüman nüfusun çokluğu, Müslümanlığın gerektirdiği ahlâkın ve sorumluluk anlayışının da aynı ölçüde yerleştiğini göstermiyor.

Öyleyse kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor: Müslüman olduğumuzu söylediğimiz bir toplumda, İslâm'ın hükümleri hayatımızın neresinde duruyor? Bir Müslümanın diniyle ilişkisi yalnız kendi şahsî hayatından ibaret değildir. Toplumun içinde yaşar, başkalarıyla birlikte çalışır, ortak sorumluluklar üstlenir. Bir kurumun başına geçtiğinde, insanların hayatını ilgilendiren bir karar verdiğinde, kamuya ait bir imkânı kullandığında da dinî sorumluluğu devam eder. İslâm'ın adalet, emanet ve ehliyet hakkındaki hükümleri, yalnız kişinin özel hayatına ait değildir. İnsanların birlikte yaşadığı her yerde bu hükümlerin gereğiyle karşılaşırız.

Bugün kamu hayatında en fazla şikâyet ettiğimiz meselelerden biri, insanların hak ettikleri yere gelememesi, işlerin ehil olmayan kişilere teslim edilmesi ve şahsî yakınlıkların liyakatin önüne geçirilmesidir. Bir göreve getirilecek insanın o işi yapabilecek bilgiye, tecrübeye ve yeterliliğe sahip olması gerekir. Dinî kimlik, akrabalık, hemşehrilik veya başka bir yakınlık, bu yeterliliğin yerine geçirilemez. Kendisine bir görev emanet edilen kişi, o görevi kendi malı gibi kullanamaz. Devletin, milletin veya bir kurumun imkânları, onları yönetme yetkisini elinde bulunduranların şahsî tasarrufuna bırakılmış değildir. İslâm'ın emanet anlayışını kabul eden bir toplumda bu kadar açık bir hususun ayrıca savunulmak zorunda kalması bile düşündürücüdür.

Üstelik mesele yalnız yöneticilerle sınırlı değil. Toplumun her ferdinin kendisine düşen bir sorumluluğu var. İşini düzgün yapmayan, üzerine aldığı vazifeyi savsaklayan, ortak hayatın gerektirdiği kurallara uymayan insan da meydana gelen aksaklıklarda pay sahibidir. Bir ülkede herkes başkalarının görevini nasıl yapması gerektiğini anlatırken kendi üzerine düşeni ihmal ediyorsa, o ülkede düzenin sağlanması güçleşir. Müslümanlık iddiası taşıyan insanların çalışmaya, üretmeye, işlerini gerektiği gibi yapmaya ve üzerlerine aldıkları sorumlulukları yerine getirmeye ilişkin tutumları da dinî anlayışlarından ayrı düşünülemez. İnsan yaptığı işi yalnız kendisini ilgilendiren bir uğraş gibi göremez. Başkalarının hayatı çoğu zaman onun yaptığı işin doğruluğuna bağlıdır.

Toplum Hayatında İslâm'ın Karşılık Bulması

Toplum hayatında İslâm'ın karşılık bulması, insanların birbirleriyle kurduğu ilişkilerin ötesinde, ortak meseleler karşısındaki tavırlarında da görülür.  Yoksulluk, sahipsizlik, eğitimden mahrumiyet, insanların temel ihtiyaçlarını karşılayamaması gibi sorunları yalnız başkalarının çözmesi gereken işler olarak görmek doğru değildir. Yardımlaşma ve dayanışma, İslâm toplumunun önem verdiği esaslardandır. Fakat bir toplumda muhtaç insanların bulunması karşısında yalnız zaman zaman yardım toplamakla yetinmek, yoksulluğun sebepleri üzerinde durma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İnsanların sürekli başkalarının yardımına muhtaç kalması, çalışma ve geçinme imkânlarından mahrum olması, yalnız ferdî iyiliklerle açıklanabilecek meseleler değildir. Müslümanların toplumsal sorumluluk anlayışı, insanların hayatını ilgilendiren bu sorunlara karşı da duyarlı olmayı gerektirir.

İslâm'ın hayatımızdaki yeri, toplumsal felâketler karşısında gösterdiğimiz tavırla da ilgilidir. Bir deprem meydana geldiğinde, büyük bir yangın çıktığında veya insanlar başka bir felâketle karşılaştığında yardım etmek için harekete geçiyoruz. Fakat felâket yaşanmadan önce yerine getirilmesi gereken sorumluluklar da var. Yapılan binaların sağlamlığı, kullanılan malzemenin uygunluğu, denetimlerin ciddiyeti, insanların can güvenliği için alınan tedbirler ihmal edildiğinde bunun bedelini başkaları ödüyor. Sonra meydana gelen felâket karşısında gösterilen büyük üzüntü, daha önce yapılmış ihmalleri ortadan kaldırmıyor. İnsan hayatını koruma sorumluluğu, felâketten sonra yardım etmekle başlamaz. Bir Müslümanın yaptığı işte başkalarının canını tehlikeye atmamaya özen göstermesi de dinî sorumluluğunun içindedir.

Bütün bunlara rağmen dinî hayatı konuşurken çoğu zaman insanların yalnız şahsî ibadetleriyle ilgileniyoruz. Kimin hangi ibadeti yerine getirdiği, hangi dinî faaliyete katıldığı üzerinde duruluyor. Hâlbuki İslâm'ın insanlar arasındaki hayatı düzenleyen hükümlerini ihmal ettiğimizde, Müslümanlığın toplumdaki karşılığını da eksik bırakmış oluyoruz. Bir ülkede camilerin bulunması ne kadar tabiiyse, o ülkede yaşayan insanların haklarının korunması, emanetlerin ehline verilmesi, insanların can ve mal güvenliğinin gözetilmesi de o kadar önemlidir. İslâm'ın hükümlerini kabul eden insanların bu meseleleri dinî sorumluluklarından ayrı görmesi açıklanabilir bir tutum değildir.

Burada geçmiş Müslüman toplumların başarılarıyla övünerek bugünkü eksikliklerimizi görmezden gelmenin de faydası yok. İslâm tarihinde büyük devletler kurulmuş, önemli ilmî eserler verilmiş, şehirler ve müesseseler meydana getirilmiştir. Bunların tarihî değerini inkâr edemeyiz. Fakat geçmişte yapılmış bir iş, bugün yapılması gerekenin yerine geçmiyor. Bir zamanlar Müslümanların ilimde, sanatta veya yönetimde meydana getirdiği eserleri anlatmak, bugünün Müslümanını aynı alanlarda başarılı yapmıyor. Geçmişe duyduğumuz hayranlık, bugün yaşadığımız hayatın eksikliklerini örtmek için kullanıldığında tarih bilgisiyle avunmaya başlıyoruz. Müslümanların geçmişte neler yaptığı elbette önemlidir. Bugün ne yaptığımız da aynı derecede önemlidir.

Dinî hayatın toplumda karşılık bulması konusunda devletin, kurumların ve ferdin sorumlulukları birbirine karıştırılmamalıdır. Her toplumsal meseleyi yalnız ferdin ahlâkına bağlamak doğru olmadığı gibi bütün sorumluluğu devlete bırakmak da doğru değildir. Hukukun korunması, kamu hizmetlerinin yürütülmesi, insanların haklarını arayabilmesi ve ortak hayatın düzenlenmesi için müesseselere ihtiyaç vardır. Fakat iyi işleyen müesseseler de görevlerini yerine getiren insanlara dayanır. İslâm'ın hükümlerini benimseyen bir toplumda, insanın şahsî sorumluluğuyla kamu hayatına ilişkin sorumlulukları birbirini tamamlar. İkisinden birini ihmal ederek diğerinin bütün eksiklikleri gidermesini bekleyemeyiz.

Bugün Müslümanların yaşadığı bir başka sıkıntı da dinî hassasiyetlerin ortak meselelerde her zaman aynı ölçüde görülmemesidir. Bir konuda son derece duyarlı davranan insanlar, başka bir konuda aynı duyarlılığı göstermeyebiliyor. Kimi zaman dinî veya toplumsal yakınlıklar, olaylara verilen tepkilerde belirleyici hâle geliyor. Haksızlığın kimden geldiğine ve kime yapıldığına bakılarak tutum değiştiriliyor. Hâlbuki bir davranışın doğru veya yanlış olması, onu yapan insanın bize yakınlığıyla belirlenemez. Dinî hükümler insanların mensup oldukları topluluklara göre değişmez. İslâm'a bağlı olduğunu söyleyen bir toplumda hakkaniyetin bu kadar kolay tarafgirliğe teslim edilmesi kabul edilemez.

Müslümanlık kimliğini toplumsal bir ayrıcalık olarak görmeye alıştığımızda, dinin insana yüklediği sorumlulukları da tersinden anlamaya başlıyoruz. Müslüman olduğumuz için saygı bekliyoruz, dinî değerlerimizin korunmasını istiyoruz, inancımıza yönelik haksızlıklara karşı çıkıyoruz. Bunlar meşru taleplerdir. Fakat Müslümanlığımızın bize başkaları karşısında ne gibi sorumluluklar yüklediğini aynı açıklıkla kabul etmemiz gerekiyor. İnsanların bize saygı göstermesini isterken onların haklarına saygı duymayı, dinî hayatımıza müdahale edilmemesini isterken başkalarının hukukunu korumayı da gözetmek zorundayız. Kendi hakkını isteyen bir insanın başkasının hakkını tanımaması, İslâm'ın adalet anlayışıyla bağdaşmaz.

İslâm'ın hayata geçirilmesi konusunda sıkça karşılaştığımız bir başka yanlış da bütün sorumluluğu geleceğe ertelemektir. İleride daha iyi şartlar meydana geldiğinde, toplum değiştiğinde, imkânlar arttığında veya birtakım sorunlar çözüldüğünde dinin gereğinin daha iyi yerine getirileceği söyleniyor. İnsanlar bugünkü eksikliklerini gelecekte ulaşılmasını umdukları şartlarla açıklıyor. Fakat insanın bugün yapabileceği doğru işleri sürekli ertelemesi, bu açıklamalarla ortadan kalkmıyor. Bir toplumun bütün meseleleri çözülmeden de insanlar üzerlerine düşen sorumlulukları yerine getirebilir. İslâm'ın açık hükümlerini yaşamak için her şeyin kusursuz hâle gelmesini beklemek, insanın kendi iradesiyle yapabileceklerini de belirsiz bir geleceğe bırakmasıdır.

İslâm'ın insandan istediği hayatı yaşamak elbette kolay değildir. İnsanın nefsine, alışkanlıklarına, rahatına ve menfaatine dokunan hükümler vardır. Kimi zaman doğru olanı yapmak insanın maddî kayba uğramasına, çevresindeki insanlarla ters düşmesine veya alıştığı hayat düzeninden vazgeçmesine sebep olabilir. Fakat Müslümanlık, insanın yalnız kendisine kolay gelen hükümleri kabul etmesiyle yerine getirilebilecek bir sorumluluk değildir. Allah'ın emriyle insanın isteği karşı karşıya geldiğinde, kişinin hangi yolu seçtiği onun dinî hayatının ciddiyeti hakkında çok şey söyler. Dinî sorumlulukları sürekli rahatımıza ve menfaatimize göre değerlendirdiğimizde, kendi arzularımızı dinin hükümlerinin önüne geçirmiş oluruz.

Burada kullandığımız ifadelerin yanlış anlaşılmasını da istemeyiz. Bir Müslümanın dinini gereği gibi yaşamaması, onun imanının bütünüyle ortadan kalktığı anlamına gelmez. Günah işleyen bir insanın Allah katındaki durumuna gelişigüzel hüküm verilemez. İman ve amel arasındaki ilişkiyi değerlendirirken Ehl-i Sünnet itikadının ölçüleri korunmalıdır. Fakat bu itikadî dikkat, dinî sorumlulukların önemsiz olduğu şeklinde yorumlanamaz. İnsan iman ettiğini söylediği hâlde Allah'ın hükümlerine aykırı davranabilir; bunun hesabı kendisine aittir. Dinin hükümlerinin doğruluğu ise insanların onlara ne ölçüde uyduğuna bağlı değildir. İslâm'ın hakikatiyle Müslümanların kusurlarını birbirinden ayırmak, aynı zamanda Müslümanların kendi kusurlarıyla yüzleşmesine de engel olmamalıdır.

Bugün İslâm'ın anlatılmasından, savunulmasından ve öğrenilmesinden vazgeçilmesini elbette istemiyoruz. İlim öğrenmek, dinî hükümleri bilmek, insanlara doğru bilgiyi ulaştırmak önemlidir. Fakat bunların hepsinin ardından yaşadığımız hayat değişmeden kalıyorsa, dinî faaliyetlerimizin neye hizmet ettiğini ciddi biçimde düşünmemiz gerekiyor. Bir toplumun din hakkında çok konuşması, o toplumun dinî sorumluluklarını yerine getirdiğini göstermez. Dinî bilgiye sahip olmak, insanı yaptığı işlerin hesabından muaf tutmaz. Kendimizi Müslüman olarak tanımlamamız da yaşadığımız hayatı kendiliğinden İslâm'a uygun hâle getirmez.

Artık İslâm'ın ne kadar güzel bir din olduğunu anlatmakla yetinmenin meydana getirdiği rahatlığı terk etmek gerekiyor. İslâm'ın güzelliğinden söz ederken onun hükümlerine aykırı bir hayatı sürdürmek, Müslümanlık iddiamızdaki eksikliği ortadan kaldırmıyor. Dinimizi savunmak için gösterdiğimiz gayretin, onu yaşama konusunda da karşılığı bulunması gerekiyor. Çünkü insanlar İslâm hakkında yalnız bizim anlattıklarımızı duymuyor; Müslümanların meydana getirdiği toplumu, yürüttüğü işleri, kurduğu müesseseleri ve ortak hayatta benimsediği davranışları da görüyor. Bizim İslâm'a bağlı olduğumuzu söylememizle İslâm'ın hükümlerini hayatımıza geçirmemiz arasındaki ayrılık, başkalarının gözünden de kaçmıyor.

Bir Müslümanın dinine bağlılığını yalnız kendisi hakkında söylediklerine dayanarak değerlendiremeyiz. Aynı şekilde bir toplumun Müslümanlığını da yalnız nüfusunun dinî kimliğinden hareketle anlayamayız. İslâm'ın toplum hayatında ne kadar yer tuttuğunu görmek için insanların ortak hayatı nasıl düzenlediğine, hangi hükümlere göre hareket ettiğine, hak ve sorumluluklarını nasıl yerine getirdiğine de bakmak gerekir. Bir toplumun kendisini Müslüman olarak tanımlaması, o toplumdaki her uygulamanın İslâm'a uygun olduğu anlamına gelmez. Müslümanların yaptığı yanlışları İslâm'ın hükmü gibi göstermek de aynı derecede yanlıştır.

Bütün bu meseleleri konuşmamızın sebebi, Müslümanların kusurlarını sıralayarak İslâm'ı tartışmaya açmak değildir. İslâm'ın hükümleriyle Müslümanların yaşayışı arasında meydana gelen uzaklığı görmezden gelmek, dinimize karşı yerine getirdiğimiz bir sorumluluk sayılamaz. Bir insanın veya toplumun Müslüman olması, onun yaptığı her işi doğru kılmaz. Müslümanların hatalarının açıkça görülmesi, eleştirilmesi ve düzeltilmesi de İslâm'a yönelik bir saldırı olarak değerlendirilemez. Dinimizin hükümlerini ciddiye alıyorsak, o hükümlere aykırı davranışları da aynı ciddiyetle değerlendirmek zorundayız.

İslâm, insanların yalnız inanıyorum demesiyle hayatlarında kendiliğinden yerleşmiyor. İnancın gereği olan fiiller yerine getirilmediğinde, dinin insan hayatına dair hükümleri yaşanmamış oluyor. Bir insan İslâm'ın doğruluğunu kabul ettiği hâlde onun hükümlerini ihmal edebilir. Fakat bu ihmalin Müslümanlık hayatında meydana getirdiği eksikliği, din hakkında yaptığı konuşmalarla gideremez. Müslümanlığın bir kimlik olarak taşınmasıyla o kimliğin gerektirdiği hayatın yaşanması arasında fark vardır. Bu farkı kabul etmeden İslâm'ın toplumdaki durumunu doğru değerlendiremeyiz.

Bugün Müslümanlar olarak kendimizle ilgili en ağır hükmü başkalarından önce kendi hayatımız üzerinden vermemiz gerekiyor. İslâm'ı anlatıyoruz, savunuyoruz, onunla övünüyoruz. Peki, anlattığımız dinin hükümlerini kendi hayatımızda ne ölçüde yaşatıyoruz? Kendimizi Müslüman olarak tanımladığımızda, bunun yalnız dilimizde kalan bir söz olmasına razı mı oluyoruz? Dinimizin emirlerini hayatımızın dışında bırakarak İslâm'a bağlılığımızı nasıl sürdürebiliyoruz? Bunların cevabını başkalarının bize karşı tutumunda arayamayız. Her Müslümanın kendi hayatıyla ilgili sorumluluğu vardır.

İslâm'ın hakikatini Müslümanların yanlışlarıyla ölçenlere karşı söyleyecek sözümüz açıktır: İslâm, Müslümanların kusurlarından sorumlu tutulamaz. Fakat Müslümanların da İslâm'ın adını kullanarak kendi kusurlarını örtmesine izin verilemez. İslâm'a zarar veren yanlış temsiliyetin, samimi Müslümanları da zor durumda bıraktığını görmemiz gerekiyor. Dinimizin insanlar arasında saygınlık kazanmasını istiyorsak, onun hükümlerine aykırı davranışları normal kabul eden anlayıştan vazgeçmeliyiz. Çünkü Müslümanlığın toplumda nasıl görüldüğünü, onu temsil ettiğini söyleyenlerin yaptıkları da belirliyor.

İslâm'ın varlığı ve doğruluğu bizim onu yaşamamıza bağlı değildir. Biz yaşamasak da İslâm, Allah'ın dinidir. Fakat yaşamadığımız İslâm'ın bizim hayatımızda bulunması gereken karşılığını meydana getirdiğimizi söyleyemeyiz. İnandığımızı söylemekle yerine getirdiğimiz sorumluluklar aynı şey değildir. Dinî kimliğimizle övünürken o kimliğin gerektirdiği hayatı yaşamıyorsak, ortada açıklanması gereken ciddi bir tutarsızlık vardır. İslâm'ı sürekli anlatıp kendi hayatımızdan uzak tutmanın hiçbir mazereti, bu tutarsızlığı ortadan kaldırmaz.

İslâm'ı ne kadar bildiğimizle, ne kadar anlattığımızla ve Müslümanlığımızı ne kadar savunduğumuzla övünmeyi bırakıp nasıl yaşadığımızla yüzleşmek zorundayız. Çünkü hayatımızda gereğini yerine getirmediğimiz İslâm'ı temsil ettiğimizi iddia edemeyiz. İslâm'ın hükümlerinde bir eksiklik yoktur. Eksiklik, Müslüman olduğunu söylediği hâlde inandığı dinin gerektirdiği gibi yaşamayan insandadır.