Yönetim Biçiminden Öte: Siyasal Bilinç ve Refah İlişkisi

Siyaset biliminin en kadim tartışmalarından biri, bir ülkenin kaderini belirleyen asıl etkenin hangi yönetim biçimi olduğudur. Günümüz dünyasında monarşiler dahi kendi içinde iki ayrı kampa ayrılmış durumdadır. Bir yanda sembolik birer figür olarak varlıklarını sürdüren, ancak yetkilerini halkın iradesine bırakmış hükümdarlar; diğer yanda ise tüm idari, yargısal ve yürütme yetkisini şahsında toplamış mutlak hükümdarlar.
*
Birleşik Krallık, İspanya, Norveç, İsveç, Danimarka, Hollanda, Belçika ve Japonya gibi ülkeler, meşruti anayasal monarşi ile yönetilmektedir. Bu ülkelerde kral ya da kraliçe, ulusal birliğin sembolü olarak görülürken, asıl yönetim halk tarafından seçilmiş parlamentolar ve başbakanlar aracılığıyla yürütülür. Bu sistem, demokratik kurumların işleyişiyle birleştiğinde, bu ülkeleri dünyanın en yüksek insani gelişme ve ifade özgürlüğü endekslerine sahip konumuna taşımıştır.
*
Buna karşılık Suudi Arabistan, Katar, Umman, Birleşik Arap Emirlikleri, Brunei, Esvatini ve benzeri ülkelerde mutlak monarşi hüküm sürmektedir. Bu rejimlerde hükümdar, yani kral, sultan ya da emir; yasama, yürütme ve yargı erklerini doğrudan kontrol eder. Siyasi partiler ya yasaktır ya da sembolik düzeydedir. Bu ülkelerin refah seviyeleri ise büyük ölçüde sahip oldukları doğal kaynaklara, özellikle petrol ve doğalgaza bağlı olarak değişkenlik gösterir.
*
Ancak yönetim biçimlerine dair bu basmakalıp ayrım, çarpıcı bir gerçeği göz ardı etmektedir: Cumhuriyet ile yönetilen bazı ülkeler, monarşilerin çoğundan çok daha az özgür ve refah düzeyi düşük olabilirken; bazı monarşiler, dünyanın en özgürlükçü ülkeleri arasında yer alabilmektedir.
*
Bunun en çarpıcı örneği İran İslam Cumhuriyeti’dir. 1979 devrimiyle monarşiyi yıkarak cumhuriyeti kuran İran, günümüzde dünyanın en baskıcı rejimlerinden biri haline gelmiştir. İfade özgürlüğünün neredeyse yok olduğu, kadın haklarının sistematik olarak ihlal edildiği ve siyasi muhalefetin acımasızca bastırıldığı bu cumhuriyet, demokrasi ile yönetim biçimi arasında doğrudan ve otomatik bir ilişki kurulamayacağını göstermektedir.
*
Benzer şekilde Kuzey Kore, Rusya, Çin, Belarus ve Eritre gibi cumhuriyetler de otoriter yönetim biçimleriyle anılmakta, vatandaşlarına temel hak ve özgürlükleri sunmakta yetersiz kalmaktadır.
*
Öte yandan İsveç, Norveç ya da Danimarka gibi meşruti monarşilerle yönetilen ülkeler, düzenli olarak dünyanın en mutlu, en az yolsuzluğa sahip ve en özgür ülkeleri arasında gösterilmektedir.
*
Tüm bu karşılaştırmalar bizi şu sonuca götürmektedir: Bir ülkenin kaderini belirleyen şey, yalnızca “cumhuriyet” ya da “monarşi” gibi soyut kavramlar değildir. Belirleyici olan, toplumun siyasal şuuru ve bu bilincin şekillendirdiği kurumsal kültürdür.
*
Siyasal şuur, bireylerin haklarının sınırlarını bilmesi, hesap sorma mekanizmalarını işletebilmesi, hukukun üstünlüğüne olan inancı ve sivil toplum geleneklerinin köklülüğü ile ilgilidir. Bir ülkede eğitim seviyesi yüksek, eleştirel düşünebilen, örgütlü bir sivil toplum varsa; yönetim biçimi ister cumhuriyet ister monarşi olsun, o ülkede hesap verebilirlik ve özgürlükler yeşerir.
*
Tersi durumda, halkın pasif bir tebaa zihniyetiyle yaşadığı, hukukun keyfiliğe teslim edildiği cumhuriyetler bile, tarihin gördüğü en katı diktatörlüklere sahne olabilmektedir.
*
Sonuç olarak, rejimlerin isimleri aldatıcı olabilir. Asıl olan, o ülkedeki siyasi kültürün olgunluğu, kurumların işleyişindeki şeffaflık ve bireyin devlet karşısında kendini konumlandırma biçimidir.
*
Özgürlük ve refah, “cumhuriyet” ya da “monarşi” ibaresinin ardına sığınmaz; bunlar, ancak bilinçli bir toplum ve ona eşlik eden güçlü kurumlar vasıtasıyla inşa edilir.
*
Dolayısıyla asıl mesele, başlık değil; o başlığın altını dolduran şuurdur.