80’LER: BİR DAHA GELMEYECEK BİR TÜRKİYE

Bir ülkenin geçmişi bazen tarih kitaplarında değil, insanların hafızasında saklanır. Bir apartmanın merdivenlerinde, akşamüstü güneşinin vurduğu bir mahalle duvarında, yıllardır açılmayan bir pencerenin ardında, eski bir bakkalın tabelasında, sokaktan eve çağrılan bir çocuğun sesinde... Aradan onlarca yıl geçse bile insan bazı sesleri, bazı kokuları ve bazı yüzleri unutmaz. 80’ler de Türkiye’nin hafızasında böyle bir yer tutuyor. O yılları hatırlayanların zihninde yalnızca kasetler, televizyonlar, eski arabalar veya dönemin modası yok. Daha derinde, bir hayat biçimi var. Ailenin evin merkezinde durduğu, mahallenin insanları birbirinden haberdar ettiği, çocukların sokakta büyüdüğü, cami avlularının yalnızca ibadet öncesi ve sonrası geçilen yerler değil, insanların birbirleriyle hâl hatır sorduğu küçük buluşma alanları olduğu, sokak hayvanlarının mahallenin sessiz sakinleri olarak hayatın içine karıştığı bir Türkiye... Belki de bugün 80’leri bu kadar özlemle hatırlamamızın asıl sebebi, o yılların daha mükemmel olması değil; insanın hayatın içinde kendisini daha fazla bir yere ait hissetmesidir.

O yıllarda ev, yalnızca bir konut değildi. Günün bütün hikâyesinin toplandığı yerdi. Sabahın telaşı mutfaktan yükselen seslerle başlar, çocuklar okula hazırlanır, baba işe gider, anne evin düzenini kurar, büyükler varsa onların ihtiyaçları görülürdü. Akşam olduğunda herkes yavaş yavaş aynı sofranın çevresinde toplanırdı. Sofrada çok çeşit olması gerekmezdi. Bazen bir tencere yemek, bir tabak salata, ekmek ve çay yeterdi. Ama o sofranın etrafında herkesin bir sandalyesi, bir sözü, bir hikâyesi vardı. Günün nasıl geçtiği sorulur, çocuk okulda yaşadıklarını anlatır, büyükler kendi tecrübelerinden bir şeyler söylerdi. Bugün bir evin içinde herkesin ayrı bir ekranın karşısında olduğu anlarda, o eski sofraların aslında ne kadar büyük bir zenginlik taşıdığını daha iyi anlıyoruz. Çünkü o sofralarda yalnızca yemek yenmiyordu; aile birbirini yeniden kuruyordu.

Aile bağları evin duvarlarıyla sınırlı değildi. Dede ve nine, çocukların hayatında geçmişin canlı temsilcileriydi. Amca, dayı, hala, teyze ve kuzenler yalnızca bayramlarda hatırlanan akrabalar değildi. Birbirlerinin evine gidilir, çay içilir, uzun uzun konuşulur, çocuklar aynı odada oynardı. Birinin başına bir iş geldiğinde “Benim meselem değil” denmezdi. Hastalıkta, cenazede, düğünde, taşınmada, işsiz kalındığında veya maddi sıkıntıda aile harekete geçerdi. Bazen bir miktar para, bazen birkaç torba erzak, bazen yalnızca bir çift el yeterdi. İnsanlar birbirlerine yardım ederken bunu bir iyilik gösterisine dönüştürmezdi. Yardımın kendisi yeterliydi. Kimsenin bilmesine gerek yoktu. Çünkü dayanışma, alkış almak için değil, hayatı birlikte taşımak için vardı.

Sonra mahalle başlardı. Mahalle, bugünkü anlamıyla yalnızca aynı sokakta bulunan binaların toplamı değildi. İnsanların birbirini tanıdığı, birbirinin sevincine ve sıkıntısına şahit olduğu sosyal bir çevreydi. Bakkalın önünden geçen çocuk, bakkal amcaya selam vermeden geçmezdi. Berber, müşterisinin yalnızca saçını kesmez; onun hayatından da haberdar olurdu. Manavın önünde iki kişi alışverişten çok hayat konuşabilirdi. Kapı önlerinde oturan büyükler, sokağın doğal hafızasıydı. Hangi evde düğün hazırlığı olduğunu, kimin askere gideceğini, kimin hastalandığını, kimin yeni taşındığını bilirlerdi. İnsanlar birbirlerinin hayatını merak etmekten çok birbirlerinin varlığını önemserdi.

Ve çocuklar...

80’lerin çocukları için sokak, bugünkü gibi yalnızca ev ile okul arasındaki geçiş alanı değildi. Sokak onların ikinci eviydi. Okuldan dönülür, çanta bir kenara bırakılır, üst baş değiştirilir ve “Aşağıdayım!” denilerek yeniden dışarı çıkılırdı. Akşam ezanına kadar süren oyunların kendi kuralları vardı. Mahallenin boş arsası futbol sahasına dönüşür, iki taş kale direği olurdu. Kaleye geçen çocuk bazen en şanssız kişi olur, bazen bütün takımın kahramanı hâline gelirdi. Misket oynanır, gazoz kapağı biriktirilir, saklambaçta en iyi saklanılacak yerler önceden keşfedilirdi. İstop, yakar top, seksek, ip atlama, körebe, mendil kapmaca, mahalle maçları... Her oyunun kendi dünyası, kendi tartışması ve kendi barışma biçimi vardı.

Kız çocuklarının ip atladığı, seksek çizgilerinin kaldırım taşlarında saatlerce kaldığı; erkek çocuklarının top peşinde koştuğu, misketlerini ceplerinde taşıdığı sokaklar vardı. Bazen büyükler kızar, “Yeter artık, eve gelin!” diye seslenirdi. Çocuklar birkaç dakika daha oynayabilmek için pazarlık ederdi. Sonra bir evin balkonundan, bir pencereden veya sokağın başından tanıdık bir ses duyulurdu. Eve dönme vakti gelmişti. O ses, bugün telefon ekranında beliren bir bildirimden çok daha güçlüydü. Çünkü o sesin içinde aile vardı.

Çocuklar kavga da ederdi. Hem de bugün yetişkinlerin sandığından daha ciddi görünen kavgalar... Bir maçta haksızlık yapıldığı düşünülür, misket yüzünden tartışılır, biri diğerine küserdi. Fakat ertesi gün yine aynı sokakta karşılaşırlardı. Çünkü birbirlerini tamamen hayatlarından çıkarma imkânları yoktu. Aynı mahallede yaşıyor, aynı okulda okuyor, aynı bakkala gidiyor, aynı topun peşinden koşuyorlardı. Küslükler kalıcı düşmanlıklara dönüşmeden önce hayat yeniden insanları yan yana getiriyordu. Çocuklar böylece yalnızca oyun oynamayı değil, anlaşmazlık yaşamayı, özür dilemeyi, barışmayı ve yeniden arkadaş olmayı da öğreniyordu.

Sokağın başka sakinleri de vardı.

Kediler ve köpekler...

Mahallenin çocukları onları birbirinden ayırmadan tanırdı. Bir köpek her gün aynı bakkalın önünde yatıyorsa artık mahallenin köpeği sayılırdı. Bir kedi apartmanın girişinde dolaşıyorsa herkes onun nerede uyuduğunu bilirdi. Çocuklar bazılarına isim takar, eve giderken ceplerindeki yiyecekten ayırırdı. Esnaf dükkânının önüne bir kap su koyardı. Kışın soğuklarında hayvanların sığınabileceği yerler bulunurdu. Bunların çoğu büyük organizasyonlarla yapılmazdı. Birinin görüp diğerinin tamamladığı küçük davranışlardı.

O yıllarda bugünkü kadar gelişmiş bir hayvan refahı terminolojisi olmayabilirdi. Fakat çocukların zihninde çok basit bir düşünce vardı: “O da canlı.” Bu kadar. Bir hayvana sebepsiz yere zarar vermenin yanlış olduğunu anlatmak için uzun teorilere ihtiyaç duyulmazdı. Çocuk, yanında büyüdüğü canlıları tanırdı. Bir köpeğin korktuğunda kuyruğunu nasıl kıstığını, bir kedinin acıktığında nasıl miyavladığını yaşayarak öğrenirdi. Bu, insanın kendisinden farklı olan canlıyla aynı hayatı paylaşmayı öğrenmesinin en doğal yollarından biriydi.

Mahallenin bir başka önemli mekânı da camiydi. Cami yalnızca ibadet edilen bir yapı değildi; özellikle küçük mahallelerde hayatın sosyal dokusunun da bir parçasıydı. Namaz öncesinde veya sonrasında insanlar birbirlerine selam verir, hâl hatır sorar, kimi zaman avluda birkaç dakika daha otururdu. Cami avlusundaki sohbetlerin kendine özgü bir ritmi vardı. Büyükler bir köşede oturur, memleket meselelerinden, mahalledeki bir düğünden, askere giden gençten, hastalanan bir komşudan, çocukların okulundan konuşurdu. Her sohbet büyük meseleler üzerine olmak zorunda değildi. Bazen konu tarladan, havadan, pazardan, futboldan veya mahalledeki bir çocuğun başarısından açılırdı. İnsanlar birbirlerini dinlerdi.

Çocuklar ise cami avlusunun kendilerine ait küçük dünyasını kurardı. Namaz çıkışında arkadaşlarını bekler, avlunun kenarında birbirleriyle konuşur, bazen koşturur, bazen büyüklerin uyarısıyla sakinleşirdi. Cami avlusu aynı zamanda farklı yaşların bir araya geldiği bir mekândı. Çocuk, genç, orta yaşlı ve yaşlı insan aynı yerde bulunur; hayatın farklı dönemleri birbirini görürdü. Büyükler çocukların büyümesine şahit olur, çocuklar da mahallenin yaşlılarını tanıyarak yetişirdi. Bugün kuşakların aynı apartmanda bile birbirinden habersiz yaşadığı bir dünyada, bu karşılaşmaların ne kadar değerli olduğu daha iyi anlaşılıyor.

Mahalle kahvesinin önünden geçen yaşlılar, cami avlusundaki sohbetler, bakkalın önünde duran sandalyeler, kapı önünde oturan komşular, sokakta oynayan çocuklar ve duvar dibinde uyuyan kediler aslında tek bir hayatın parçalarıydı. Her şey birbirine bağlıydı. Bir çocuğun düşmesi yalnızca çocuğun problemi değildi; onu gören biri kaldırırdı. Bir yaşlı günlerce görünmezse merak edilirdi. Bir evin kapısı uzun süre açılmazsa komşu sorardı. Bir sokak hayvanı yaralanırsa insanlar bunu görmezden gelmezdi. Mahalle, insanlara görünmez bir sorumluluk duygusu verirdi.

Bugün bu hayatın pek çok parçası değişti. Apartmanlarımız yükseldi, siteler büyüdü, güvenlik kameraları çoğaldı, telefonlar akıllandı. Dünyanın diğer ucundaki insanla birkaç saniye içinde konuşabiliyoruz. Fakat bazen yan dairemizde yaşayan insanı tanımıyoruz. Çocuğumuzun hangi oyunları oynadığını biliyoruz ama mahallede kimlerle oynadığını bilmiyoruz. Bir yakınımızın doğum gününü sosyal medyadan hatırlıyoruz ama yaşlı komşumuzun birkaç gündür neden dışarı çıkmadığını fark etmiyoruz. Çok daha fazla iletişim aracına sahip olduğumuz hâlde, yüz yüze iletişimin sıcaklığını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyayız.

Belki 80’lere duyulan özlemin gerçek sebebi de budur.

Özlenen şey eski televizyon değildir. Eski telefon değildir. Kasetçalar, plak, mahalle bakkalı veya eski otomobil de değildir. Bunlar yalnızca hafızanın işaretleridir. Asıl özlenen, insanların birbirinin hayatında gerçek bir yerinin olduğu dönemdir. Bir çocuğun eve geç kaldığında bütün mahallenin onu tanımasıdır. Bir annenin komşusuna emanet ettiği çocuğundan emin olmasıdır. Bir babanın eve geldiğinde çocuklarının etrafında toplanmasıdır. Bir yaşlının cami avlusunda yıllardır tanıdığı insanlarla oturmasıdır. Bir kedinin aynı kapının önünde yıllarca yaşaması ve kimsenin onun varlığını yadırgamamasıdır.

80’lerin Türkiye’si elbette kusursuz değildi. O yılların kendi siyasi, ekonomik ve toplumsal sorunları vardı. Geçmişi yalnızca güzel hatıralardan oluşan bir masala çevirmek doğru olmaz. Fakat bugünle kıyaslandığında bazı insani ilişkilerin daha doğal, daha yavaş ve daha görünür yaşandığı da inkâr edilemez. İnsanların birbirine ihtiyaç duyduğunu kabul ettiği, aile ve mahalle bağlarının hayatın önemli bir güvenlik ağı olduğu bir dönemdi.

Şimdi geriye dönüp baktığımızda bazı insanların yüzünü hatırlıyoruz ama adını çıkaramıyoruz. Bazı sokakları hatırlıyoruz ama adresini bilmiyoruz. Bir köpeğin havlama sesini, bir kedinin miyavlamasını, cami avlusunda yapılan bir sohbetin uğultusunu, akşamüstü mahallede yankılanan çocuk seslerini hatırlıyoruz. Hafızanın garip tarafı da bu zaten; insan bazen olayları değil, olayların bıraktığı duyguyu saklıyor.

Yıllar sonra bir mahalleden geçerken çocukluğumuzun geçtiği sokağı tanıyamadığımızda, aslında yalnızca değişen binalara bakmıyoruz. Kendi hayatımızdan geçen bir dönemin artık orada olmadığını fark ediyoruz. Bir zamanlar kapısının önünde oturduğumuz evin yerinde başka bir bina, top oynadığımız boşluğun yerinde başka bir yapı, kedilerin güneşlendiği duvarın yerinde başka bir düzen var. İnsan o anda anlıyor: Zaman yalnızca mekânı değiştirmemiş; hayatın ritmini de değiştirmiş.

Ama geçmişi geri getirmek zorunda değiliz.

Çünkü geçmişin en değerli tarafı takvimde değil, davranışlarda saklı.

Bugün ailece aynı sofraya oturabiliriz. Büyüklerimizin hikâyelerini dinleyebiliriz. Çocuklarımızın yalnızca dijital dünyayı değil, gerçek sokağı da tanımasına fırsat verebiliriz. Komşumuzun kapısını çalabiliriz. Cami avlusunda karşılaştığımız yaşlı bir insanla birkaç dakika sohbet edebiliriz. Mahallemizdeki çocukların ve yaşlıların hâlini sorabiliriz. Sokakta yaşayan hayvanlara karşı vicdanımızı diri tutabilir, bir kap suyun veya bir parça yiyeceğin de bir canlı için hayat kadar değerli olabileceğini çocuklarımıza öğretebiliriz.

Bütün bunlar geçmişi taklit etmek değildir.

Bunlar, geçmişte işe yarayan insanî değerleri bugünün dünyasına taşımaktır.

Çünkü bir toplumun hafızası yalnızca müzelerde korunmaz. İnsanların birbirine nasıl davrandığında korunur.

80’ler bir daha gelmeyecek.

O yılların çocukları büyüdü. Büyüklerin çoğu yaşlandı. Bazıları artık hayatta değil. Sokaklar değişti, evler değişti, mahalleler değişti. Bir zamanlar akşam ezanına kadar oynayan çocukların yerini bugün ekran başında büyüyen yeni bir nesil aldı. Cami avlusunda saatlerce konuşan insanların bazıları artık o avluya bastonla geliyor, bazıları ise hiç gelemiyor. Mahallenin kedileri ve köpekleri de zamanın sessiz tanıkları olarak birer birer kayboldu.

Fakat o günlerden bize kalan bir şey var.

Bir çocuğun sokakta özgürce oynarken öğrendiği arkadaşlık...

Bir ailenin dar imkânlarla kurduğu geniş sofra...

Bir komşunun hiç düşünmeden uzattığı yardım eli...

Bir cami avlusunda paylaşılan birkaç dakikalık sohbet...

Bir kedinin önüne bırakılan yemek...

Bir köpeğin başını okşayan çocuğun yüzündeki tebessüm...

Bunların hiçbiri eski değildir.

Bunlar insanlığın kendisidir.

Belki de bugün yapmamız gereken, “Keşke 80’ler geri gelse” demek değildir.

Asıl mesele, 80’lerde kaybetmediğimiz bazı güzel taraflarımızı yeniden bulabilmektir.

Çocuklarımızın çocukluğunu ekranlara bırakmamak, aileyi aynı evin içinde birbirinden uzaklaştırmamak, mahalleyi yalnızca binaların yan yana geldiği bir yer olmaktan çıkarmak, yaşlılarımızı hayatın dışına itmemek ve sokaklarımızı paylaştığımız canlılara karşı merhametimizi kaybetmemek...

Çünkü bir ülkenin gerçek zenginliği, yalnızca ne kadar büyüdüğüyle değil; insanlarının birbirine ne kadar yakın kalabildiğiyle ölçülür.

80’ler...

Bir daha gelmeyecek bir Türkiye.

Ama belki de asıl mesele 80’lerin geri gelmesi değil.

O yıllarda birbirimize karşı taşıdığımız vefayı, aile sıcaklığını, mahalle dayanışmasını, çocukların neşesini, büyüklerin sohbetini ve canlılara karşı merhameti geleceğe bırakabilmek.

Çünkü zaman geri dönmez.

Sokaklar aynı kalmaz.

İnsanlar yaşlanır.

Çocuklar büyür.

Ve bazı akşamlar bir daha hiç yaşanmaz.

Ama insanın kalbinde bir mahalle, bir aile sofrası, bir cami avlusu, akşam ezanına kadar oynanan bir oyun ve kapı önünde bekleyen bir kedi kalıyorsa...

Bir dönem gerçekten bitmiş değildir.

Sadece hatıraya dönüşmüştür.

Ve bazı hatıralar vardır ki insan onları yalnızca hatırlamaz;

ömrünün sonuna kadar içinde taşır.