ASİL AZMAZ, TUZ KOKMAZ!

Bir toplumun çürümesi, her zaman sokaklarında yükselen kötülükle başlamaz. Bazen en büyük çürüme, toplumun güven duyduğu makamların arkasında, kapalı kapılar ardında kurulan menfaat ilişkilerinde, kamu kaynaklarının kişisel çıkarlara tahsis edildiği hesaplarda, rüşvetin alışverişe, yolsuzluğun alışkanlığa, suskunluğun ise korunma yöntemine dönüştüğü ortamlarda başlar. Çünkü bir ülkenin geleceğini tehdit eden en tehlikeli yozlaşma, kötülüğün kendisinden ziyade kötülüğün normal kabul edilmeye başlanmasıdır. İnsanların haksız kazanca alıştığı, liyakatin yerini yakınlığın aldığı, hakkın değil bağlantının kapı açtığı, hesap vermesi gerekenlerin hesap sormaya kalkıştığı bir düzen, yalnızca ahlaki bir sorun değil, doğrudan toplumsal güven meselesidir. İşte tam da bu noktada eski ama anlamını hiçbir zaman kaybetmeyen bir söz çıkar karşımıza: Asil azmaz, tuz kokmaz!

Bu söz, yalnızca insanın karakterine ilişkin bir öğüt değildir; aynı zamanda makamın, servetin, gücün ve imkânın insanın gerçek niteliğini değiştiremeyeceğini anlatan güçlü bir toplumsal ölçüdür. İnsan, sahip olduğu unvanla değil, o unvanın kendisine yüklediği sorumluluğu nasıl taşıdığıyla değerlendirilir. Bir koltuğa oturmak insanı büyütmez, bir makamın kapısından içeri girmek kişiye kendiliğinden itibar kazandırmaz, pahalı kıyafetler, gösterişli makam odaları, korumalar, protokol sıraları ve resmî unvanlar karakterin yerini tutmaz. Makamın asalet getirdiğini zannedenler, asaletin ne olduğunu hiç anlamamış olanlardır. Makam, insanın karakterini tamamlayan bir ziynet değil, karakterinin sınandığı bir sorumluluk alanıdır. Kişi bulunduğu mevkiyle değil, o mevki kendisine emanet edildiğinde nasıl davrandığıyla gerçek değerini ortaya koyar.

Bugün sosyal çürümenin en önemli göstergelerinden biri, insanların sahip oldukları yetkiyi hizmet etmek için değil, kişisel çıkarlarını büyütmek için kullanmaya başlamasıdır. Kamu görevi, şahsi kazanç kapısı değildir. Devletin imkânları, herhangi bir kişinin aile bütçesi, arkadaş çevresi, ticari ağı veya kişisel nüfuz alanı hiç değildir. Kamu kaynakları, milletin ortak emeğinin ve vergilerinin karşılığıdır. Bu kaynakların usulsüz biçimde kullanılması, ihalelerin belirli çevrelere göre şekillendirilmesi, görev ve yetkilerin menfaat karşılığında devredilmesi, rüşvetin aracılar üzerinden dolaşıma sokulması veya kamu imkânlarının kişisel ilişkilere tahsis edilmesi iddiaları, yalnızca bir mali denetim konusu olarak görülemez. Bunlar, devlet ile vatandaş arasındaki güven bağını doğrudan ilgilendiren meselelerdir. Çünkü vatandaşın cebinden çıkan paranın nereye gittiğini bilme, kamu adına kullanılan yetkinin nasıl denetlendiğini görme ve karşısında ayrıcalıklı değil, adil bir düzen bulma hakkı vardır.

Rüşvetin en tehlikeli tarafı, yalnızca bir kişinin haksız kazanç elde etmesi değildir. Rüşvet, hak edenle hak etmeyeni birbirinden ayıran terazinin ayarını bozar. Bir kapının para karşılığında açıldığı yerde, hakkıyla bekleyen insan dışarıda bırakılır. Bir işin ehline değil, menfaat sağlayana verildiği yerde liyakat anlamını yitirir. Bir görevin başarısı yerine o görevden elde edilen kişisel kazanç konuşuluyorsa, orada hizmet anlayışı çoktan yara almıştır. Üstelik bu düzen zamanla kendi savunma mekanizmasını da üretir. Önce küçük ayrıcalıklar normalleştirilir, sonra yakınlık ilişkileri gerekçe gösterilir, ardından usulsüzlükler görmezden gelinir. Son aşamada ise yanlış yapanı sorgulayan kişi, düzeni bozmakla suçlanır. Böylece ahlaki ölçüler tersine döner; dürüstlük safdillik, hesap sormak düşmanlık, susmak ise akıllılık gibi sunulmaya başlanır.

Bir de adına fon denilerek yürütülen para ilişkileri var. Elbette fonların tamamı şaibeli değildir; kamu yararına çalışan, hukuka uygun biçimde yönetilen, denetlenebilir ve şeffaf finansman mekanizmaları toplum için son derece değerlidir. Mesele fonun varlığı değil, paranın kaynağının, kullanım amacının ve nihai yararlanıcısının belirsiz bırakılmasıdır. Hangi kaynaktan hangi gerekçeyle para aktarılmıştır? Bu kaynaklar kimlerin kontrolündedir? Para hangi faaliyetler için kullanılmıştır? Aracı kurumlar üzerinden kimlere, hangi hizmetlerin karşılığında ödeme yapılmıştır? Kamu görevlileriyle, siyasi çevrelerle veya ticari yapılarla kurulan ilişkilerde çıkar çatışması bulunmakta mıdır? Bu soruların cevabı yoksa, şeffaflık iddiası yalnızca bir tabeladan ibaret kalır. Bir toplumda paranın izini sürmek ayıp, paranın hesabını sormak saldırı, şüpheli ilişkileri araştırmak ise husumet sayılıyorsa, orada denetim kültürünün yerini dokunulmazlık anlayışı almaya başlamış demektir.

Yolsuzluk yalnızca kasadan eksilen para değildir. Bazen bir gencin yıllarca hazırlanıp hak ettiği göreve getirilmeyişidir. Bazen işini dürüstçe yapan bir esnafın, bağlantıları güçlü olan bir rakibi karşısında kaybetmesidir. Bazen kamu hizmeti bekleyen vatandaşın, tanıdığı olmadığı için aylarca kapı kapı dolaşmasıdır. Bazen de bir kurumda çalışkanlığın değil, kiminle yakın olduğunun konuşulmasıdır. İşte yolsuzluğun toplumsal maliyeti tam da burada ortaya çıkar. Birilerinin haksız kazancı, başkalarının emeğinden, zamanından, geleceğinden ve umutlarından çalınan paydır. Bu nedenle yolsuzluk, yalnızca ekonomik bir suç kategorisine indirgenemez; adalet duygusunu aşındıran, toplumsal hareketliliği engelleyen ve insanları birbirine karşı güvensizleştiren bir çürüme biçimidir.

Daha da vahimi, bu ilişkilerin zamanla bir çevre kültürüne dönüşmesidir. Aynı isimlerin farklı görevlerde, farklı kurumlarda, farklı ticari yapılarda sürekli karşımıza çıktığı; hesap sorulması gereken meselelerin kişisel sadakat ilişkileriyle örtülmeye çalışıldığı; eleştirinin delillerle değil, kişilerin konumlarıyla cevaplandığı bir ortamda toplumun zihninde ciddi soru işaretleri oluşur. Bir insanın yanlışını savunmak, ona sadakat göstermek değildir. Bir makam sahibinin hatasını örtmek, kuruma sahip çıkmak anlamına gelmez. Tam tersine, yanlışın üzerini kapatmak, o yanlışın daha büyük bir bedelle geri dönmesine zemin hazırlar. Kurumları korumanın yolu, kişileri dokunulmaz hâle getirmekten değil, kurumların hukuk ve denetim karşısında eşit biçimde hesap verebilmesini sağlamaktan geçer.

Burada asıl üzerinde durulması gereken mesele, ahlaki çöküşün nasıl olup da bir başarı hikâyesi gibi pazarlanabildiğidir. Gösterişli hayatlar, ölçüsüz harcamalar, açıklanamayan servet artışları ve bir anda değişen ekonomik imkânlar toplumun gözünün önünde yaşanırken, bunların kaynağına ilişkin makul sorular sorulması neden rahatsızlık yaratır? Elbette kimsenin serveti yalnızca görünüşüne bakılarak suç delili sayılamaz. Ancak kamu görevi üstlenenlerin mal varlığı, çıkar ilişkileri ve karar süreçleri konusunda şeffaflık talep edilmesi de kimsenin kişisel alanına yönelik haksız bir müdahale değildir. Kamu gücü kullananların hesap verebilirliği, demokratik ve hukuki düzenin temel şartıdır. Açıklanamayan zenginleşme iddiaları varsa bunların bağımsız, tarafsız ve delile dayalı biçimde incelenmesi gerekir. Suç isnadı sosyal medya hükmüyle değil, hukuk yoluyla değerlendirilmelidir. Fakat hukuk yoluyla araştırılması gereken bir konunun, makamın ağırlığı veya kişinin çevresinin gücü nedeniyle hiç araştırılmaması da kabul edilemez.

Unutulmamalıdır ki makamlar geçicidir, unvanlar bir gün kartvizitlerden silinir, protokol sıraları değişir, kapılar başka insanlara açılır. Bugün önünde insanların sıraya girdiği koltuk, yarın başka birinin oturduğu sıradan bir sandalyeye dönüşür. Geriye ise insanın görev yaptığı dönemde bıraktığı iz kalır. Kimileri görevinden ayrıldığında arkasından saygıyla anılır; çünkü kimsenin hakkına girmemiş, yetkisini kişisel menfaatine alet etmemiş, kendisine emanet edilen imkânları korumuştur. Kimileri ise geride yalnızca soru işaretleri, kırılmış güvenler ve açıklanmayı bekleyen hesaplar bırakır. Aradaki farkın ne servetle ne de makamın büyüklüğüyle ilgisi vardır. Fark, karakterdedir.

Toplumsal çürümenin önüne geçmek için yalnızca kötü niyetli kişileri teşhir etmek yetmez. Bu çürümeyi besleyen mekanizmaları da ortadan kaldırmak gerekir. Şeffaf ihale süreçleri, bağımsız denetim, etkin mal bildirimi, çıkar çatışması kurallarının uygulanması, ihbarcıların korunması, kamu kaynaklarının izlenebilirliği ve yargının hiçbir kişi ya da makamın etkisinde kalmadan görevini yapabilmesi bu mücadelenin vazgeçilmez unsurlarıdır. Denetim, kişisel hesaplaşma aracı değildir; kamu düzeninin emniyet supabıdır. Hesap verebilirlik, makam sahibini küçültmez; aksine taşıdığı sorumluluğun ciddiyetini ortaya koyar. Hukukun önünde herkesin aynı ölçüyle değerlendirilmesi, devletin gücünü zayıflatmaz, meşruiyetini güçlendirir.

Bir başka tehlike de toplumun bütün bu meseleler karşısında duyarsızlaşmasıdır. İnsanlar sürekli yeni bir skandal haberiyle karşılaşıyor, ancak hiçbir şey değişmiyorsa zamanla tepki vermekten vazgeçebilir. İşte yozlaşmanın en rahat nefes aldığı an budur. Çünkü yolsuzluk yapanın cesareti kadar, buna alışan toplumun sessizliği de çürümeyi büyütür. Fakat burada vatandaşın görevi, herhangi bir kişiyi delilsiz biçimde suçlamak veya sosyal medya mahkemeleri kurmak değildir. Vatandaşın görevi sorgulamak, belge istemek, şeffaflık talep etmek, hukuki denetimi desteklemek ve kamu vicdanını diri tutmaktır. Bir iddianın doğru olup olmadığını belirleyecek olan öfke değil, delildir. Ancak delilin ortaya çıkarılmasını istemek de en doğal vatandaşlık hakkıdır.

Devletin itibarı, makam sahiplerinin kişisel itibarlarıyla karıştırılmamalıdır. Bir kişinin yaptığı yanlışın kuruma mal edilmesi ne kadar hatalıysa, kurumu koruma bahanesiyle kişinin yanlışının örtülmesi de o kadar yanlıştır. Devlet, şahısların geçici nüfuz alanı değildir. Devletin gücü, kişilere sağlanan ayrıcalıklardan değil, kuralların herkese eşit uygulanmasından doğar. Bir kurumun saygınlığı, duvarlarının yüksekliğiyle, makam araçlarının ihtişamıyla veya protokoldeki sırasıyla ölçülmez. O kurumun kapısından giren vatandaşın hakkını ne kadar koruduğuyla, kamu kaynağını ne kadar titizlikle kullandığıyla ve yanlış yapanın kim olduğuna bakmadan nasıl hesap sorduğuyla ölçülür.

İnsanların devlete güvenmesini istiyorsak önce adalet duygusunu korumak zorundayız. Vatandaş, dürüst çalışanla haksız kazanç sağlayanın aynı kefeye konulmadığını görmelidir. Kamu görevini namusuyla yapan insanın emeği, menfaat ağlarının gölgesinde kalmamalıdır. Haksızlık karşısında susmayanlar yalnız bırakılmamalı, kamu kaynaklarına el uzatanlar kim olursa olsun hukukun denetiminden kaçamamalıdır. Çünkü adaletin itibarı, yalnızca suçsuzun korunmasıyla değil, suç işlediği kanıtlanan kişinin kimliğine bakılmaksızın hesap vermesiyle sağlanır.

Ve son olarak şunu söylemek gerekir: Asalet, insanın üzerine giydiği bir makam elbisesi değildir. Asalet, kimsenin görmediği yerde de doğru davranabilmektir. Kimse denetlemiyorken emanete sahip çıkmak, eline fırsat geçtiğinde başkasının hakkına uzanmamak, yetki sahibi olduğunda kendisini kanunun üzerinde görmemektir. Gerçek büyüklük, insanların size mecbur olmasından değil, sizin kimseye haksızlık etmemiş olmanızdan gelir. Bir makam insanı yükseltebilir ama karakteri yoksa o yükseliş yalnızca göz yanılsamasıdır. Bir unvan insanı tanıtabilir ama ona saygınlık kazandıramaz. Saygınlık, insanın kendi davranışlarıyla kazandığı ve hiçbir makamın satın alamadığı bir değerdir.

Asil azmaz, tuz kokmaz! Çünkü karakteri sağlam olan, eline geçen imkânı başkasının hakkına uzanmak için kullanmaz. Emaneti ganimet, yetkiyi şahsi servet, makamı dokunulmazlık zannedenler ise ne kadar yüksek koltuklarda otururlarsa otursunlar, karakterlerindeki eksikliği unvanlarıyla kapatamazlar. Gün gelir makam biter, imkânlar tükenir, alkışlar kesilir. O gün insanın karşısında yalnızca kendi vicdanı, bıraktığı iz ve verdiği hesabın ağırlığı kalır.

Çünkü bu memlekette hiç kimsenin makamı babasının malı, kamu kaynağı şahsi kasası, devletin itibarı kişisel kalkanı değildir. Makamın asaleti olmaz; asalet, makama gelen insanın karakterinde varsa vardır.