EĞİTİM SİSTEMİNİN GİZLİ YARASI: ÖĞRETMEN ZORBALIĞI VE TİCARİ ÇARKLAR

Eğitim, bir çocuğun zihnine bilgi yerleştirmekten çok daha büyük bir sorumluluktur. Bir çocuğun kendisine inanmasını sağlamak, yeteneklerini keşfetmesine yardımcı olmak, eksiklerini tamamlamak ve hayata karşı özgüvenli bir birey olarak yetişmesine katkıda bulunmak, öğretmenlik mesleğinin özüdür. Öğretmen, çocuğun geleceğine ışık tutan insandır. Ancak bu kutsal sorumluluğun kişisel kazanç hesaplarına, ticari ilişkilere ve örtülü menfaat düzenlerine alet edildiği yerde artık eğitimden değil, istismara açık bir sistemden söz etmek gerekir. Günümüz eğitim hayatında yeterince konuşulmayan, velilerin çoğu zaman dile getirmekten çekindiği ve çocukların ruh dünyasında derin izler bırakabilen meselelerden biri de öğretmen nüfuzunun özel ders piyasası üzerinden ticari bir baskı aracına dönüştürülmesidir.

Burada sözünü ettiğimiz mesele, elbette bütün öğretmenleri aynı kefeye koymak değildir. Mesleğini vicdanıyla yapan, imkânları ölçüsünde öğrencilerine destek olan, hiçbir karşılık beklemeden çocukların gelişimine emek veren binlerce öğretmenin hakkını teslim etmek gerekir. Ancak mesleğin itibarını ve öğretmenlik makamının sağladığı güveni kişisel kazanç kapısına dönüştüren uygulamalar varsa bunların üzeri de mesleğin kutsallığı gerekçe gösterilerek örtülemez. Tam tersine, öğretmenlik mesleğinin saygınlığını korumanın yolu, bu güveni istismar eden davranışlarla açıkça yüzleşmekten geçer.

İddialara konu olan bu düzenin işleyişi oldukça dikkat çekicidir. Sınıfta eğitim gören çocuklar arasından bazı öğrenciler seçilir; velilerle yapılan görüşmelerde çocuğun akademik yeterliliği olduğundan daha düşük gösterilir. Çocuğun dersleri takip etmekte zorlandığı, mevcut performansıyla istediği başarıya ulaşamayacağı, mutlaka ek desteğe ihtiyaç duyduğu yönünde bir kanaat oluşturulur. Bazen doğrudan, bazen imalı ifadelerle velinin zihnine bir endişe yerleştirilir. Çocuğunun geleceği için her türlü fedakârlığı yapmaya hazır olan anne ve babalar ise bu sözleri sıradan bir öğretmen değerlendirmesi olarak görür. Çünkü karşılarında çocuklarını tanıdığını düşündükleri, eğitiminden sorumlu olan ve doğal olarak güvendikleri bir meslek mensubu vardır.

İşte tam da bu güven ilişkisi, istismar edildiğinde mesele çok daha ağır bir boyuta ulaşır. Bir öğretmenin öğrencisinin gelişimine ilişkin değerlendirmesi, veli açısından sıradan bir tavsiye değildir; çoğu zaman çocuğun geleceğine ilişkin ciddi bir uyarı olarak algılanır. Dolayısıyla öğretmenin sözleri, velinin kararlarını doğrudan etkileyebilecek bir ağırlık taşır. Eğer bu etki, öğrencinin gerçekten ihtiyaç duyduğu desteği belirlemek yerine öğretmenin ücretli özel dersine yönlendirmek amacıyla kullanılıyorsa burada ciddi bir etik sorun ortaya çıkar. Üstelik bu yönlendirme, çocuğun okulda aldığı eğitimin niteliğiyle ilişkilendiriliyorsa sorun yalnızca ticari bir tercih olmaktan çıkar, eğitim hakkının eşitliği meselesine dönüşür.

Sistemin bir başka dikkat çekici tarafı da para trafiğinin ve sosyal ilişkilerin görünmeyen boyutudur. Özel ders ücretlerinin farklı isimler altında, kimi zaman günlük ödeme, kimi zaman başka gerekçelerle öğretmenlerin kişisel banka hesaplarına aktarılması; eğer ortada kayıt dışı bir kazanç veya çıkar ilişkisi varsa, bunun ayrıca incelenmesini gerektirir. Burada önemli olan ödemenin hangi isimle yapıldığı değil, ilişkinin ne kadar şeffaf olduğu, öğretmenin görev yaptığı okul ile özel ders faaliyeti arasında çıkar çatışması bulunup bulunmadığı ve öğrencinin bu faaliyete yönlendirilmesinde mesleki konumun kullanılıp kullanılmadığıdır.

Dahası, bu ticari ilişkinin herkese açık bir hizmet gibi işlemediği yönündeki iddialar da üzerinde durulmayı hak ediyor. Maddi imkânı bulunan, özel ders ücretini düzenli ödeyebilecek velilere kapıların açıldığı; ödeme gücü olmayan ailelere ise çeşitli gerekçelerle yer bulunamadığının söylendiği bir tablo düşünün. Bir çocuğun eğitim desteğine erişimi, ailesinin ekonomik gücüne göre şekilleniyorsa burada eğitimde fırsat eşitliğinden söz etmek mümkün müdür? Öğrencinin başarısı, öğrenme ihtiyacı ve gelişim potansiyeli yerine ailesinin ödeme kapasitesi belirleyici hâle geliyorsa eğitim, toplumsal bir hak olmaktan çıkarılıp satın alınabilen bir ayrıcalığa dönüştürülüyor demektir.

Bu düzenin toplumsal ayağında ise veli grupları, arkadaş çevreleri ve kulaktan kulağa yayılan tavsiyeler devreye giriyor. Bir annenin başka bir anneye, "Biz şu öğretmenden özel ders alıyoruz, çocuğumuzun başarısı inanılmaz arttı" demesiyle başlayan tavsiyeler, zamanla bir sosyal yönlendirme ağına dönüşebiliyor. Elbette her veli tavsiyesi şüpheli değildir; insanlar memnun kaldıkları eğitim hizmetlerini birbirlerine önerebilirler. Ancak bu tavsiyeler, çocuklarda önce yetersizlik algısı oluşturulmasıyla başlayan bir sürecin parçası hâline geliyorsa, artık masum bir öneriden söz edemeyiz. Velinin kaygısı büyütülür, çocuğun başarısı özel derse bağlanır ve aile kendisini bu ticari döngünün dışında bırakırsa çocuğunun geleceğini tehlikeye atacağına inandırılır.

Asıl bedeli çocuklar ve aileler ödüyor!

Meselenin belki de en ağır tarafı, bugünün ekonomik koşullarında zaten ayakta kalmaya çalışan ailelerin üzerine bindirilen görünmez yüklerdir. Özellikle büyükşehirlerde kira, gıda, ulaşım, enerji ve temel yaşam giderleri karşısında geçimini sağlamakta zorlanan ebeveynler, çocuklarının geleceği söz konusu olduğunda kendi ihtiyaçlarından vazgeçebilmektedir. Çünkü anne ve babanın zihninde tek bir düşünce vardır: Çocuğum geri kalmasın, geleceğini kaybetmesin, diğer çocukların gerisine düşmesin. Bu hassasiyet, ticari bir baskı mekanizmasına dönüştürüldüğünde aileler çoğu zaman gerçek ihtiyaçlarını bir kenara bırakarak özel ders ücretlerini ödemeye çalışır.

Kimi aile bu parayı borçlanarak bulur, kimi kredi kartına yüklenir, kimi başka bir ihtiyacını erteler. Kimi ise bütün çabasına rağmen bu ücretleri karşılayamaz. İşte o noktada evin içinde başka bir kriz başlar. Özel ders parasını karşılayamayan baba, ekonomik yetersizliğinin yanı sıra çocuğunun başarısızlığından da sorumlu tutulmaya başlanabilir. "Çocuğuna gereken eğitimi neden sağlayamıyorsun?" sorusu, ekonomik sıkıntının üzerine bir de vicdani baskı olarak biner. Bazen baba kendisini yetersiz hisseder, bazen anne eşini suçlar, bazen de iki ebeveyn arasında çocuğun eğitimi üzerinden tartışmalar yaşanır. Oysa ortada bir babanın çocuğunun geleceğine ilgisizliği değil, mevcut ekonomik şartlar içinde karşılayamadığı bir maliyet vardır.

Böylece sınıfta başlayan bir yönlendirme, zamanla evin huzurunu bozan bir gerilime dönüşür. Anne ile baba arasında tartışmalar büyürken çocuk da kendisini bu tartışmaların merkezinde bulur. Bir tarafta öğretmenin yetersiz olduğunu söylediği bir öğrenci, diğer tarafta onun özel ders ücretini karşılamak için mücadele eden ebeveynler vardır. Çocuk, ailesinin kendisi yüzünden borçlandığını, anne ve babasının kendisi yüzünden tartıştığını düşünmeye başlayabilir. Başarılı olmak için çalışması gereken yaşta, ailesine yük olduğu duygusuyla mücadele eder. Bir eğitim sisteminin üretebileceği en ağır adaletsizliklerden biri de budur: Çocuğa geleceğini inşa etmesi için destek vermek yerine, onu ailesinin ekonomik ve duygusal sıkıntılarının sorumlusu hâline getirmek.

Üstelik çocukların zihninde oluşan hasar, birkaç özel ders saatiyle telafi edilebilecek türden değildir. Potansiyeli yüksek, öğrenmeye açık, meraklı ve başarılı olabilecek bir çocuğa sürekli eksik olduğu, yeterli olmadığı, diğer öğrencilerin gerisinde kaldığı hissettirilirse zamanla kendi yeteneklerine güvenini kaybedebilir. Çocuk, öğretmeninin gözünde başarılı olabilmek için ailesinin para ödemesi gerektiğine inanmaya başlayabilir. Okul, öğrenmenin ve keşfetmenin heyecanını yaşadığı bir yer olmaktan çıkar; kendisini sürekli ölçülmüş, yargılanmış ve eksik bulunmuş hissettiği bir ortama dönüşebilir. Özgüven kaybı, başarısızlık korkusu, derslere karşı isteksizlik ve okuldan uzaklaşma gibi sonuçlar doğabilir.

Bir çocuğun zihnine "Sen yapamazsın" düşüncesini yerleştirmek, onun önüne bir engel koymaktan çok daha ağırdır. Çünkü fiziksel engeller aşılabilir, eksik bilgiler tamamlanabilir; fakat erken yaşta zedelenen özgüvenin yeniden inşası zaman ve emek ister. Öğretmenin bir cümlesi, bazen çocuğun kendisi hakkındaki düşüncesini yıllarca etkileyebilir. Bu nedenle öğretmenin kullandığı dil, yaptığı değerlendirme ve veliye verdiği mesaj yalnızca pedagojik bir mesele değil, aynı zamanda çocuğun ruhsal gelişimine karşı taşıdığı sorumluluğun bir parçasıdır.

Hastanelerdeki eski tartışmanın okullardaki yeni biçimi mi?

Bu tabloyu anlamak için toplumun geçmişte sağlık alanında yaşadığı bazı tartışmaları hatırlamak yeterlidir. Bir dönem, kamu hastanelerinde görev yapan bazı hekimlerin hastaları kendi özel muayenehanelerine yönlendirdiği, kamu hizmetinin dışında ek ödemeler talep edildiği ve vatandaşların sağlık hizmetine erişirken ekonomik baskıyla karşı karşıya kaldığı yönünde ciddi şikâyetler gündeme gelmişti. Kamu hizmetinden yararlanması gereken vatandaşın, işini kolaylaştırmak veya daha iyi hizmet alabilmek düşüncesiyle özel ödeme yapmaya mecbur hissetmesi, toplum vicdanında derin bir rahatsızlık oluşturmuştu. Kamu görevinin sağladığı güvenin kişisel kazanca dönüştürülmesi, hangi meslek grubunda yaşanırsa yaşansın kabul edilemez.

Bugün eğitim alanında dile getirilen iddialar da bu tartışmayı hatırlatıyor. Nasıl ki bir hasta, tedavi olmak için gittiği hastanede hekimine güvenmek zorundaysa bir veli de çocuğunu emanet ettiği öğretmene güvenmek zorundadır. Hasta, sağlık bilgisi ve hekimlik uzmanlığı karşısında ne kadar savunmasızsa veli de eğitim sistemi içerisindeki uzmanlık ve değerlendirme karşısında benzer bir güven ilişkisi içindedir. Bu güvenin kişisel kazanç için kullanılması, yalnızca aile bütçesini değil, kamu hizmetinin itibarını da zedeler.

Elbette sağlık hizmetiyle eğitim hizmeti aynı mevzuata ve aynı çalışma koşullarına tabi değildir. Öğretmenin özel ders vermesi de tek başına bir usulsüzlük veya suç olarak değerlendirilemez. Burada sorgulanması gereken; öğrencinin kendi sınıfındaki öğretmeni tarafından özel derse yönlendirilmesi, derslerdeki akademik desteğin ücretli faaliyete bağlanması, öğrencinin yetersiz gösterilerek velinin ödeme yapmaya sevk edilmesi ve varsa bu ilişkilerin çıkar çatışması yaratacak biçimde yürütülmesidir. Başka bir ifadeyle mesele özel dersin varlığı değil, kamu görevinin sağladığı otoritenin ticari kazanç elde etmek için kullanılıp kullanılmadığıdır.

Eğitim ticari baskının değil, fırsat eşitliğinin alanı olmalıdır!

Devletin eğitim sistemi, bir çocuğun ailesinin gelir düzeyinden bağımsız olarak nitelikli eğitim alabilmesini güvence altına almak zorundadır. Özel ders almak isteyen ailelerin tercihlerine kimsenin müdahale etmesi beklenemez. Ancak bir öğrencinin okulda başarılı olabilmesi için kendi öğretmenine ayrıca ödeme yapmak zorunda olduğu izlenimi yaratılıyorsa, burada çok ciddi bir denetim ve etik sorunu vardır. Devlet okulunda eğitim gören bir çocuğun akademik gelişimi, ailesinin özel ders bütçesine göre şekillenemez. Sınıfta verilen eğitimin yeterliliği, öğrencinin ihtiyaçlarının doğru tespit edilmesi ve gerekli desteğin sağlanması okulun ve eğitim sisteminin sorumluluğudur.

Bu nedenle Millî Eğitim Bakanlığı tarafından iddialar ciddiyetle ele alınmalı; öğretmenlerin kendi öğrencilerine özel ders verme uygulamaları, çıkar çatışması ihtimali ve velilerin bu yönde baskı altında bırakılıp bırakılmadığı bakımından incelenmelidir. Özel ders yönlendirmelerinin hangi koşullarda yapıldığı, öğrencilerin akademik durumlarının nasıl değerlendirildiği, velilerden gelen şikâyetlerin nasıl ele alındığı ve varsa kayıt dışı ödeme iddiaları araştırılmalıdır. Öğrenci ve velilerin kimliklerinin korunacağı, şikâyetleri nedeniyle çocukların okul yaşamında herhangi bir ayrımcılığa maruz kalmayacağı güvenli başvuru mekanizmaları oluşturulmalıdır.

Ayrıca öğretmenlerin ekonomik ve mesleki sorunlarını görmezden gelmek de doğru değildir. Öğretmenlik mesleğinin itibarı, ekonomik koşulların iyileştirilmesi ve çalışma şartlarının güçlendirilmesiyle de yakından ilişkilidir. Ancak hiçbir ekonomik gerekçe, öğrencinin ihtiyaçlarının ticari baskı aracına dönüştürülmesini haklı çıkaramaz. Mesleki saygınlık yalnızca hak talep etmekle değil, o mesleğin yüklediği sorumlulukları hakkıyla yerine getirmekle korunur.

Veliler de çocuklarının akademik gelişimi konusunda tek bir değerlendirmeye mahkûm olmadıklarını bilmelidir. Bir öğretmenin çocuğa ilişkin olumsuz kanaati, mutlak gerçek olarak kabul edilmemelidir. Gerektiğinde başka eğitimcilerden görüş alınmalı, okul yönetimiyle iletişim kurulmalı ve çocuğun gelişimi yalnızca sınav notları üzerinden değerlendirilmemelidir. Çocuğun yetenekleri, öğrenme biçimi, ilgileri ve gelişim hızı bir bütün olarak ele alınmalıdır.

Unutulmamalıdır ki her çocuk aynı hızda öğrenmez, her öğrenci aynı alanda başarılı olmaz. Eğitim, çocukları tek bir kalıba sokma faaliyeti değildir. Öğretmenin görevi, çocuğu başkalarıyla yarıştırarak eksik hissettirmek değil, onun kendi potansiyelini ortaya çıkarmasına yardımcı olmaktır. Bir öğrencinin başarısı, ailesinin ne kadar özel ders ücreti ödediğiyle değil, aldığı eğitimin niteliği ve kendi gelişimiyle ölçülmelidir.

Bugün üzerinde durmamız gereken mesele birkaç velinin özel ders ücreti ödemesi değildir. Asıl mesele, eğitim kurumlarına duyulan güvenin zedelenmesi, öğretmenlik makamının ticari çıkarlarla ilişkilendirilmesi ve ekonomik gücü yetersiz ailelerin çocuklarının dezavantajlı duruma düşmesidir. Çünkü bu düzen gerçekten varsa kazanan yalnızca kısa vadeli ticari çıkar sahipleri olur; kaybeden ise çocuk, aile, öğretmenlik mesleği ve nihayetinde toplumun geleceğidir.

Bir ülkede anne ve baba, çocuğunun eğitimini güvence altına almak için zaten ödediği vergilerin karşılığında nitelikli kamu hizmeti bekler. Çocuğunu okuluna gönderirken bir de kendi öğretmenine özel ders ücreti ödemediği takdirde geri kalacağı korkusuyla yaşamak zorunda bırakılmamalıdır. Bir babanın çocuğunun eğitim masrafını karşılayamadığı için kendisini başarısız hissettiği, bir annenin evin bütçesini denkleştirebilmek için temel ihtiyaçlarından vazgeçtiği, bir çocuğun da ailesinin tartışmalarını kendi başarısızlığına bağladığı bir düzen normalleştirilemez.

Öğretmenlik, çocuğun geleceğine açılan kapıdır; o kapının önüne para kasası konulamaz.

Eğitim, kimsenin kişisel kazanç alanı, velilerin korkularının istismar edildiği bir pazar veya çocukların gelecek kaygısının paraya çevrildiği bir ticaret mekanizması değildir. Öğretmenin sınıfta kurduğu otorite, öğrenciyi özel ders almaya mecbur hissettirmek için değil, onun gelişimini desteklemek için vardır. Bir çocuğun gözündeki öğrenme ışığını söndürüp ailesinin cebindeki son parayı almak, yalnızca ahlaki bir sorun değil, toplumsal geleceğe karşı işlenmiş ağır bir sorumluluk ihlalidir.

Buradan Millî Eğitim Bakanlığına, okul yöneticilerine ve ilgili denetim mekanizmalarına açık bir çağrıda bulunuyorum: Bu iddiaları görmezden gelmeyin. Eğitim kurumlarının kapalı kapıları ardında neler yaşandığını araştırın. Velilerin ekonomik kaygılarını, çocukların yaşadığı psikolojik baskıyı ve öğretmen-öğrenci ilişkisinin ticari menfaatlere alet edilip edilmediğini inceleyin. Suç veya disiplin ihlali tespit edilirse gereken işlemleri yapın; mesleğini onuruyla icra eden öğretmenleri de bu tür uygulamaların gölgesinde bırakmayın.

Çünkü bir ülkenin geleceği yalnızca okul binaları inşa etmekle, ders kitapları dağıtmakla veya sınav başarı oranlarını yükseltmekle korunamaz. Asıl mesele, o sıralarda oturan çocukların kendilerine, ailelerine ve yarınlarına güven duymasını sağlamaktır.

Çocukların geleceği özel ders tarifelerine, ailelerin huzuru öğretmenlerin ticari tercihlerine, eğitim hakkı da ödeme gücüne teslim edilemez.

Bir çocuğun zekâsı keşfedilmesi gereken bir cevherdir; kazanca dönüştürülmesi gereken bir fırsat değil. Öğretmenlik güven mesleğidir. O güven bir kez ticari çıkarların gölgesinde kalırsa zararı yalnızca bugünün öğrencileri değil, yarının Türkiye'si görür.