BİR ASIR ÖNCE KÜRDİSTAN TEÂLÎ CEMİYETİ, BUGÜN HEVBENDÎ: DEĞİŞEN İSİMLER, YENİDEN GÜNDEME GELEN EGEMENLİK HESABI!

Tarih, yalnızca geçmişte yaşanan olayların kaydedildiği bir hafıza alanı değildir. Aynı zamanda toplumların bugün karşılaştığı siyasi gelişmeleri anlamlandırabilmek için başvurduğu önemli bir tecrübedir. Çünkü zaman değişir, aktörler değişir, siyasi kavramlar ve yöntemler farklılaşır; ancak bazı meseleler, farklı isimler ve yeni söylemlerle yeniden gündeme gelebilir. Bir asır önce Osmanlı Devleti’nin dağılma sürecinde ortaya çıkan siyasi arayışlarla bugün Türkiye’nin gündemine taşınan bazı egemenlik ve siyasi statü talepleri arasındaki benzerlikler de bu açıdan dikkatle değerlendirilmelidir.

7 Kasım 2026 tarihinde Diyarbakır’da gerçekleştirildiği bildirilen Kürdistan Ulusal İttifakı Konferansı’nın ardından, 9 Kasım’da HEVBENDÎ adıyla yeni bir siyasi ittifakın kuruluşu kamuoyuna duyuruldu. Kuruluş açıklamasında Kürdistan Ulusal İnisiyatifi, PÊLKURD, PDK-BAKUR, Kürdistan Sosyalist Partisi (PSK), Kürdistan Yurtseverler Partisi (PWK), VEJÎN ve bağımsız isimlerin bu oluşumda yer aldığı belirtildi. Açıklamalara göre konferansa 170 siyasetçi davet edildi, 51 kişilik bir meclis oluşturuldu ve ittifakın ortak programı ile iç hukukuna ilişkin metinler kabul edildi. Bu bilgiler, söz konusu oluşumun yalnızca bir basın açıklamasından ibaret olmadığını; kendi siyasi yapılanmasını ve ortak çalışma mekanizmasını oluşturmayı hedeflediğini gösteriyor.

Ancak asıl üzerinde durulması gereken husus, bir siyasi ittifakın kurulmuş olması değil, bu ittifakın hangi siyasi hedefleri benimsediğidir. Çünkü bir oluşumun adından, katılımcılarından veya kendisini tanımlama biçiminden önce, kamuoyuna ilan ettiği program ve hedefler değerlendirilmelidir. HEVBENDÎ’nin kuruluş bildirgesinde Kürt milletinin kendi kaderini belirleyebilmesi, kendi ülkesi olarak tanımladığı Kürdistan üzerinde egemenliğe ve siyasi statüye sahip olması, kendisini yönetebilmesi gerektiği ifade ediliyor. Bildirgede ayrıca Kürtlerin ulusal varlığını ve kolektif haklarını tanımadığı belirtilen Türk Devleti’nin ve entegrasyonist yaklaşımların kabul edilmediği yönünde ifadeler yer alıyor. Dört parçadaki siyasi güçlerle dayanışma ve uluslararası diplomatik çalışmaların geliştirilmesi de açıklanan hedefler arasında bulunuyor.

İşte tartışmanın düğümlendiği yer tam olarak burasıdır. Bir ülkede yaşayan insanların etnik, kültürel ve dilsel kimliklerini korumaları, bu kimlikleri özgürce ifade etmeleri ve eşit yurttaşlık temelinde haklarını kullanmaları demokratik hayatın doğal gereğidir. Kürt vatandaşların dili, kültürü, gelenekleri ve toplumsal varlığı üzerinden yürütülecek her meşru tartışma, demokratik siyaset içinde ele alınabilir. Bu hakların savunulması, ülkenin bölünmesini istemekle aynı anlama gelmez. Fakat bir kimliğin kültürel haklarını savunmakla, o kimlik adına ayrı bir ülke üzerinde egemenlik ve siyasi statü talep etmek birbirinden farklı siyasi hedeflerdir. Bu iki alanı bilerek veya bilmeyerek birbirine karıştırmak, tartışmanın sağlıklı yürütülmesini engeller.

Kimlik hakları ile egemenlik talepleri arasındaki ayrımın açık biçimde yapılması gerekir. Bir vatandaşın ana dilini konuşması, kültürünü yaşatması, kendisini hangi kimlikle tanımlıyorsa o kimliği ifade etmesi başka bir meseledir; mevcut devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğü içinde tanımlanan egemenlik düzeninin yerine farklı bir siyasi egemenlik alanı oluşturulmasını istemek başka bir meseledir. İlk konu demokratik haklar ve eşit yurttaşlık çerçevesinde tartışılabilir. İkinci konu ise doğrudan anayasal düzeni, ülkenin bütünlüğünü ve devletin egemenlik yapısını ilgilendirir. Bu nedenle HEVBENDÎ bildirgesinde kullanılan “kendi ülkesi üzerinde egemenlik” ve “siyasi statü” ifadeleri, sıradan bir kültürel haklar açıklaması olarak geçiştirilemez. Bu kavramların ne anlama geldiği, hangi siyasi modeli hedeflediği ve Türkiye’nin mevcut anayasal düzeniyle nasıl bağdaştırıldığı açıkça sorulmalıdır.

BİR ASIRLIK TARİHÎ HAFIZA: KÜRDİSTAN TEÂLÎ CEMİYETİ

Bu tartışmayı tarihî hafızadan bağımsız değerlendirmek mümkün değildir. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti ağır bir çözülme sürecine girmiş, Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu’nun geleceği belirsizleşmişti. İşgal kuvvetlerinin ülkenin farklı bölgelerinde oluşturduğu siyasi ve askerî ortam, yalnızca Türk toplumunu değil, imparatorluğun bünyesinde yaşayan farklı toplulukları da yeni arayışlara yöneltmişti. Bu dönemde, 1918 yılının sonlarında İstanbul’da kurulan Kürdistan Teâlî Cemiyeti, Kürtlerin siyasi temsili ve örgütlenmesi başlıklarının yanı sıra etnik kimlik temelinde ayrı bir siyasi yapı oluşturma arayışlarıyla da tarih sahnesine çıktı.

Cemiyetin faaliyetleri, kuruluş dönemi ve farklı kanatlarının hedefleri tarihçiler tarafından çeşitli yönleriyle incelenmiştir. Bu nedenle cemiyeti tek bir cümleyle tarif etmek veya o dönemdeki bütün Kürtleri aynı siyasi çizginin parçası gibi göstermek tarihî gerçekliğe uygun değildir. Nitekim akademik çalışmalarda cemiyetin bünyesinde farklı eğilimlerin bulunduğu, dil, edebiyat, tarih ve siyasi temsil gibi alanlarda faaliyet yürütüldüğü, aynı zamanda etnik kimliğe dayalı devlet kurma düşüncesinin de bu çevrelerde yer aldığı belirtilmektedir. Cemiyetin bazı önde gelen isimlerinin dönemin İngiliz çevreleriyle temasları ve İngiliz himayesi ihtimali üzerinden yürütülen siyasi arayışları da tarihî araştırmalara konu olmuştur.

Burada kurulması gereken bağlantı, 1918’deki cemiyet ile 2026’da ilan edilen HEVBENDÎ arasında doğrudan bir örgütsel devamlılık bulunduğu iddiası değildir. Böyle bir iddiayı ortaya koymak için somut belge gerekir. Mesele, iki ayrı dönemde ortaya çıkan siyasi söylemlerdeki benzerliklerin ve egemenlik tartışmalarının dikkatle incelenmesidir. Bir asır önce imparatorluğun dağılma ortamında gündeme gelen ayrı siyasi yapı arayışları ile bugün “kendi ülkesi üzerinde egemenlik” ve “siyasi statü” kavramları üzerinden kurulan söylem, tarihî hafızanın yeniden değerlendirilmesini gerekli kılıyor. İsimler, örgütlenme biçimleri ve uluslararası şartlar farklı olabilir; fakat egemenlik meselesi değişmediği sürece tartışmanın özü de ortadan kalkmaz.

MİLLÎ MÜCADELE'NİN BİRLİK İRADESİ

Millî Mücadele yılları, Anadolu’nun geleceği hakkında birbirinden farklı siyasi projelerin yarıştığı bir dönemdi. Bir tarafta işgale karşı ortak bir bağımsızlık mücadelesi yürütülürken, diğer tarafta ülkenin geleceğini dış güçlerin müdahalesiyle şekillendirmeye çalışan çeşitli girişimler bulunuyordu. Bu dönemde Kürt toplumunun tamamının tek bir siyasi düşünce etrafında toplandığını söylemek mümkün değildir. Millî Mücadele’ye destek veren, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde temsil edilen ve ortak gelecek fikrini savunan Kürt aşiretleri ve kanaat önderleri olduğu gibi, farklı siyasi arayışlara yönelen çevreler de vardı.

17 Mart 1921 tarihinde TBMM’de okunan bazı Kürt aşiretlerinin telgrafı, dönemin birlik iradesini göstermesi bakımından tarihî öneme sahiptir. Telgrafta yer alan “Türk birliğinden ayrılmak zihniyetinde bulunanları Kürtler kendi milletlerinden addetmezler” ve “Kürtlerin mukadderatı Türk’ün mukadderatıyla tevemdir” ifadeleri, o günün siyasi şartları içinde ortak kader düşüncesini yansıtmaktadır. Aynı metinde, TBMM Hükûmeti dâhilinde Kürtlüğün ayrı bir unsur olarak değerlendirilmesinin istenmediği de belirtilmiştir. Bu ifadeler, elbette bütün Kürt toplumunun değişmez ve tek görüşü olarak sunulamaz. Ancak Millî Mücadele döneminde Türklerle Kürtlerin ortak vatan ve bağımsızlık fikri etrafında hareket etmesini savunan güçlü bir siyasi iradenin varlığını göstermesi bakımından önemlidir.

Bugün geçmişe bakarken yapılması gereken, bu tarihî mirası güncel siyasi tartışmalara slogan olarak taşımak değil, dönemin şartlarını ve farklı aktörlerini doğru okumaktır. Millî Mücadele’nin en önemli kazanımlarından biri, farklı toplumsal kimliklerin ortak bağımsızlık hedefinde buluşabilmesidir. Bu birliktelik, kimliklerin yok sayılması üzerine değil, ortak vatanın işgalden kurtarılması ve bağımsız bir devletin kurulması üzerine şekillenmiştir. Dolayısıyla Türkiye’nin bugün ihtiyaç duyduğu toplumsal birlik de insanların kimliklerinden vazgeçmesini bekleyen bir anlayışla değil, eşit yurttaşlık, hukuk, adalet ve ortak gelecek bilinciyle güçlenebilir.

EGEMENLİK TARTIŞMASININ ANAYASAL SINIRI

Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal düzeni, devletin temel niteliklerini ve egemenliğin kaynağını açık biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa’nın 3’üncü maddesi, Türkiye Devleti’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduğunu ve dilinin Türkçe olduğunu hükme bağlar. 4’üncü madde ise 3’üncü madde hükümlerinin değiştirilemeyeceğini ve değiştirilmesinin teklif edilemeyeceğini düzenler. 6’ncı maddeye göre egemenlik kayıtsız şartsız milletindir; bu egemenlik anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanılır. Hiçbir kişi veya organ, kaynağını Anayasa’dan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz.

Bu hükümler, Türkiye’de yaşayan vatandaşların etnik veya kültürel kimliklerini inkâr eden hükümler olarak yorumlanmamalıdır. Anayasal bütünlük ile bireysel kimlik hakları arasında zorunlu bir çatışma bulunduğunu varsaymak doğru değildir. Ancak anayasal düzenin temelini oluşturan ülke bütünlüğü ve egemenliğin tekliği konusunda da belirsizlik yaratılmasına izin verilemez. Bir siyasi oluşum, Türkiye sınırları içindeki belirli bir topluluk adına ayrı bir egemenlik alanı ve siyasi statü talep ediyorsa, bu talebin mevcut anayasal düzenle ilişkisi açıkça tartışılmalıdır. Demokratik siyaset, her türlü düşüncenin ifade edilebilmesini mümkün kılar; fakat ifade edilen her siyasi hedefin mevcut anayasal düzenle uyumlu olduğu anlamına gelmez.

Bu noktada sorulması gereken soru son derece açıktır: Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenliği, etnik temelli ayrı siyasi egemenlik alanlarına mı bölünecektir? Yoksa farklı kimliklerin eşit yurttaşlık temelinde bir arada yaşadığı, ortak anayasal düzenin korunduğu bir gelecek mi inşa edilecektir? Bu sorulara verilecek cevap, yalnızca bugünün siyasi tartışmalarını değil, gelecek kuşakların ortak yaşam zeminini de belirleyecektir.

TERÖRSÜZ TÜRKİYE'YE AĞIR DARBE VURACAK ADIMLARDAN KAÇINILMALIDIR

Tam da bu nedenle HEVBENDÎ’nin açıklanan hedefleri, Terörsüz Türkiye süreci bakımından ayrıca değerlendirilmelidir. Türkiye uzun yıllardır terörün sona ermesi, silahların devreden çıkması, şiddetin siyaset üzerindeki baskısının ortadan kalkması ve toplumsal huzurun kalıcı hâle gelmesi için önemli bir mücadele yürütüyor. Bu sürecin başarısı yalnızca güvenlik tedbirleriyle değil, samimiyet, karşılıklı güven ve ortak gelecek iradesiyle mümkündür. Silahların bırakılması kadar, silahlı mücadeleyi meşrulaştıran siyasi hedeflerin de geride bırakılması gerekir. Çünkü terörün sona ermesi, yalnızca silahların susması değil, şiddetin bir siyasi sonuç elde etme aracı olmaktan çıkarılmasıdır.

Bir yandan Türkiye’de yeni bir toplumsal bütünleşme ve terörsüz gelecek hedefinden söz edilirken, diğer yandan ayrı bir ülke üzerinde egemenlik, siyasi statü ve ulusal kader tayini gibi kavramların öne çıkarılması ciddi bir güven sorunu doğurabilir. Burada mesele, herhangi bir siyasi oluşumun kurulmasına itiraz etmek değildir. Mesele, açıklanan hedeflerin Türkiye’nin ortak geleceğiyle nasıl bağdaştırılacağıdır. Silahların bırakılmasını ve şiddetin sona ermesini savunmakla, ayrı egemenlik alanı oluşturmayı hedefleyen bir siyasi çizgiyi aynı anda yürütmek mümkün müdür? Eğer hedef demokratik siyaset içinde Türkiye’nin ortak geleceğine katılmaksa, bunun yolu ayrıştırıcı egemenlik söylemlerinden değil, hukuk ve eşit yurttaşlık zemininde açık bir irade ortaya koymaktan geçer.

Terörsüz Türkiye, yalnızca güvenlik başlığı altında ele alınabilecek dar bir süreç değildir. Bu hedefin toplumsal karşılığı, vatandaşların birbirine ve ortak kurumlara duyduğu güvenin güçlenmesidir. Güven ise belirsizlikle değil, açıklıkla kurulur. Bir tarafta silahsızlanma ve toplumsal bütünleşme mesajları verilirken diğer tarafta ülkenin siyasi bütünlüğü konusunda soru işaretleri oluşturacak hedeflerin öne çıkarılması, kamuoyunda haklı kaygılara yol açabilir. Böyle bir yaklaşım, yıllardır terörün sona ermesini bekleyen toplumun umutlarını zedeleyebilir; sürecin samimiyetine ilişkin tartışmaları büyütebilir ve toplumsal güven ortamına ağır zarar verebilir.

Bu nedenle HEVBENDÎ yöneticilerinin ve bildirgeyi kabul eden siyasi yapıların, hedeflerini hiçbir tereddüde yer bırakmayacak biçimde açıklaması gerekir. “Siyasi statü” ile tam olarak ne kastedilmektedir? “Kendi ülkesi üzerinde egemenlik” ifadesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal sınırları içinde kültürel ve demokratik hakların geliştirilmesini mi, yoksa Türkiye’den ayrı bir siyasi egemenlik alanı oluşturulmasını mı ifade etmektedir? Türk Devleti’nin ve entegrasyonist yaklaşımların kabul edilmediği yönündeki ifadeler, Türkiye ile ortak bir siyasi gelecek kurma fikrine nasıl bir anlam yüklemektedir? Bu sorular cevapsız bırakıldığında, bildirgede kullanılan kavramların farklı yorumlara açık hâle gelmesi kaçınılmazdır.

Terörsüz Türkiye hedefinin zarar görmemesi için herkesin sorumlulukla hareket etmesi gerekir. Bu sorumluluk yalnızca devlete, güvenlik kurumlarına veya siyasi iktidara yüklenemez. Siyasi partiler, toplumsal temsil iddiasındaki yapılar, kanaat önderleri ve kamuoyunu etkileyen bütün aktörler de kullandıkları dilin ve açıkladıkları hedeflerin sonuçlarını düşünmek zorundadır. Barış ve huzur iddiasında bulunan hiçbir siyasi yaklaşım, toplumun bir kesiminde yeni ayrışma endişeleri doğuracak belirsizlikleri görmezden gelemez. Terörsüz Türkiye, bir tarafın diğerine kabul ettireceği siyasi dayatmalarla değil, şiddetin kesin biçimde reddedildiği ve ortak anayasal zeminin benimsendiği bir anlayışla güçlenebilir.

ORTAK GELECEK, AYRI EGEMENLİK HESAPLARIYLA KURULAMAZ

Türkiye’nin çevresindeki gelişmeler de bu tartışmanın önemini artırmaktadır. Orta Doğu’da sınırların, yönetimlerin ve siyasi dengelerin yeniden şekillendiği bir dönemde, etnik aidiyetler üzerinden kurulan egemenlik projeleri yalnızca iç siyasetin konusu olarak kalmamaktadır. Bölgesel ve uluslararası aktörlerin kendi çıkarları doğrultusunda bu tür tartışmalara müdahil olabilmesi, meseleye daha geniş bir güvenlik perspektifinden bakılmasını zorunlu kılmaktadır. Geçmişte olduğu gibi bugün de dış güçlerin bölgesel fay hatlarını kendi stratejik hesapları için kullanma ihtimali göz ardı edilmemelidir. Bununla birlikte, her siyasi talebi otomatik olarak dış yönlendirmeyle açıklamak da doğru değildir. Esas olan, somut hedefleri, ilişkileri ve sonuçları belgeler üzerinden değerlendirmektir.

Türkiye’nin güçlü olması, vatandaşlarının kimlikleri arasında duvarlar örülmesine değil, ortak hukuk ve ortak gelecek duygusunun güçlenmesine bağlıdır. Kürt vatandaşlarımız bu ülkenin eşit yurttaşlarıdır; ülkenin siyasi, ekonomik, kültürel ve toplumsal hayatının ayrılmaz bir parçasıdır. Onların haklarını savunmakla Türkiye’nin egemenliğini savunmak birbirine karşıt iki tutum değildir. Aksine, gerçek bir toplumsal bütünlük ancak her vatandaşın kendisini bu ülkenin eşit ve değerli bir parçası olarak hissetmesiyle mümkündür. Fakat hiçbir toplumsal kimliğin temsil iddiası, o kimliğe mensup bütün vatandaşların iradesini tek başına temsil ettiği anlamına gelmez. Hiç kimse milyonlarca insan adına, onların açık ve özgür iradesi ortaya konulmadan siyasi egemenlik iddiasında bulunamaz.

Bugün ihtiyaç duyulan şey, geçmişin yaralarını yeni siyasi fay hatlarına dönüştürmek değil, ortak geleceğin hukuk zeminini sağlamlaştırmaktır. Türkiye’nin birliğini savunmak, kültürel farklılıkları tehdit olarak görmek anlamına gelmez. Aynı şekilde kültürel hakları savunmak da ayrı egemenlik projelerine destek vermeyi gerektirmez. Bu ayrımın net biçimde korunması, hem demokratik tartışmanın hem de Terörsüz Türkiye hedefinin sağlıklı ilerlemesi için zorunludur.

Bir asır önce Anadolu’nun geleceği hakkında verilen mücadele, bugün başka kavramlar ve farklı siyasi araçlarla yeniden tartışma konusu yapılabilir. Ancak tarih bize şunu gösteriyor: Bir ülkenin geleceği, belirsiz egemenlik hesaplarıyla değil, ortak irade ve bağımsızlık bilinciyle güvence altına alınır. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesi, farklılıkları yok saymak değil, ortak bir devlet ve vatan çatısı altında bağımsız bir gelecek kurmaktır.

HEVBENDÎ’nin açıklanan hedefleri bu nedenle dikkatle izlenmeli, kullanılan kavramların anlamı açıkça sorgulanmalı ve ortaya konulan siyasi programın Türkiye’nin anayasal düzeniyle ilişkisi netleştirilmelidir. Terörsüz Türkiye gibi tarihî öneme sahip bir hedefin, yeni egemenlik tartışmaları ve karşılıklı güvensizlik nedeniyle yara almasına izin verilmemelidir. Barış isteyenin dili de hedefi de barışla uyumlu olmalıdır. Silahların sustuğu, fakat ayrışmanın başka siyasi araçlarla sürdürüldüğü bir tablo, gerçek anlamda terörsüz bir gelecek değildir.

Unutulmamalıdır ki Türkiye’nin birliği, herhangi bir siyasi yapının müzakere masasına getirebileceği bir pazarlık başlığı değildir. Bu ülkenin geleceği, ortak hukuk, eşit yurttaşlık ve millet egemenliği temelinde şekillenmelidir. Kimlikler korunmalı, haklar güvence altına alınmalı, demokratik siyaset güçlenmeli; fakat ülkenin egemenliğini parçalayacak belirsiz projelere de açık ve net cevap verilmelidir.

Terörsüz Türkiye’ye ağır darbe vurabilecek her adımın karşısında, ayrıştırmadan ama tavizsiz bir hukuk ve birlik iradesi bulunmalıdır. Çünkü kalıcı barış, yalnızca silahların bırakılmasıyla değil, ortak geleceğe samimiyetle sahip çıkılmasıyla mümkündür.