Bebeğim Sarardı: Güneşe Çıkarmak Çözüm mü? Yenidoğan Sarılığı Hakkında 8 Yanlış Bilgi

“Doktor bey, bebeğin yüzü biraz sarardı. Camın önünde güneşe koyarsak geçer mi?”

“Anne sütü sarılığı yapıyormuş, birkaç gün emzirmesek mi?”

“Biraz şekerli su versek bilirubini düşürür mü?”

Yenidoğan döneminde ailelerin en fazla kaygılandığı konulardan biri sarılıktır. Üstelik bu konuda aile büyüklerinden, komşulardan ve sosyal medyadan gelen öneriler bazen bilimsel bilgilerin önüne geçebiliyor.

Yenidoğan sarılığı çok sık görülür ve çoğu bebekte geçicidir. Ancak bu, “Her sarılık normaldir” anlamına gelmez.

Çünkü bilirubin adı verilen maddenin kandaki düzeyi aşırı yükseldiğinde bebeğin beynine zarar verebilir. Bu nedenle sarılık konusunda doğru zamanda doğru değerlendirme son derece önemlidir.

Gelin yenidoğan sarılığıyla ilgili en sık duyduğumuz 8 yanlış bilgiyi bilimsel gerçeklerle karşılaştıralım.

Önce: Bebek neden sararır?

Alyuvarların doğal olarak parçalanması sonucunda bilirubin adı verilen sarı renkli bir madde oluşur. Bilirubin karaciğerde işlenerek vücuttan uzaklaştırılır.

Yenidoğanlarda alyuvar dönüşümü daha hızlıdır ve karaciğerin bilirubini işleme kapasitesi henüz erişkinlerdeki kadar gelişmiş değildir. Bu nedenle doğumdan sonraki günlerde bilirubin yükselebilir ve bebeğin cildi ile gözlerinin beyaz kısmı sarı görünebilir.

Fizyolojik sarılık olarak adlandırılan bu durum çoğunlukla yaşamın ilk birkaç gününde ortaya çıkar ve zamanla düzelir.

Ancak sarılığın ne zaman başladığı, bilirubinin ne kadar olduğu, ne hızla yükseldiği, bebeğin gebelik haftası ve ek risk faktörleri önemlidir.

Bu nedenle yalnızca bebeğin rengine bakarak “normal sarılık” kararı verilemez.

YANLIŞ 1: “Her yenidoğan sararır, önemli değildir.”

DOĞRUSU: Sarılık sık görülür ama her sarılık masum değildir.

Sarılık yaşamın ilk 24 saatinde ortaya çıkıyorsa mutlaka ciddiye alınmalıdır.

Bunun yanında bilirubinin hızlı yükselmesi, bebeğin prematüre olması, kan grubu uygunsuzluğu veya hemoliz bulunması, enfeksiyon ve başka bazı hastalıklar ciddi hiperbilirubinemi riskini artırabilir.

Bebeğin sarılığı yalnızca gözle değerlendirilmemeli; gerektiğinde ciltten veya kandan bilirubin ölçümü yapılmalıdır.

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), yenidoğanların taburculuk öncesinde bilirubin açısından değerlendirilmesini ve takip zamanının bebeğin bilirubin düzeyi ile bireysel risklerine göre belirlenmesini önermektedir. (aap.org)

YANLIŞ 2: “Bebeği güneşe çıkarırsak sarılığı geçer.”

DOĞRUSU: Güneş ışığı tıbbi fototerapinin yerine geçmez.

Belki de ülkemizde yenidoğan sarılığıyla ilgili en yaygın uygulamalardan biri bebeği pencerenin önüne yatırmak veya doğrudan güneşe çıkarmaktır.

Fototerapi gerçekten de bilirubinin vücuttan uzaklaştırılmasını kolaylaştıran özel dalga boylarında ışık kullanır. Ancak hastanede kullanılan fototerapi cihazı ile güneş ışığı aynı şey değildir.

Güneş ışığının şiddeti ve bebeğe ulaşan dalga boyları kontrol edilemez. Ayrıca bebeğin aşırı ısınması, vücut sıcaklığının düşmesi veya güneş yanığı gibi riskler ortaya çıkabilir.

Bu nedenle sarılık tedavisinde güneş ışığının kullanılmasını öneren güvenli ve standart bir tıbbi yaklaşım yoktur.

Sarılığı olan bebeği güneşe koymak yerine bilirubinini ölçtürmek gerekir.

YANLIŞ 3: “Anne sütü sarılık yapıyorsa emzirmeyi keselim.”

DOĞRUSU: Sarılıklı bebeklerin büyük çoğunluğunda emzirme devam etmelidir.

Sarılık nedeniyle anne sütünü gelişigüzel kesmek en önemli yanlışlardan biridir.

Yaşamın ilk günlerinde görülen sarılığın önemli nedenlerinden biri bebeğin yeterli süt alamamasıdır. Bebeğin yeterince emememesi, süt alımının azalmasına ve bilirubinin bağırsaklardan atılımının yavaşlamasına katkıda bulunabilir.

Bu durum için günümüzde “suboptimal intake jaundice”, yani yetersiz süt alımıyla ilişkili sarılık ifadesi kullanılmaktadır.

Dolayısıyla böyle bir durumda çözüm çoğu zaman anne sütünü kesmek değil, tam tersine emzirmenin etkinliğini artırmaktır.

Bebeğin memeyi doğru kavrayıp kavramadığı, ne sıklıkla emdiği, idrar ve dışkı miktarı ve kilo kaybı değerlendirilmelidir. AAP, sarılıklı bebeklerde yeterli beslenmenin sağlanmasını ve emzirmenin desteklenmesini vurgulamaktadır. (aap.org)

YANLIŞ 4: “Şekerli su verirsek bilirubin düşer.”

DOĞRUSU: Şekerli su sarılık tedavisi değildir.

Geçmişten kalan uygulamalardan biri sarılığı olan bebeğe şekerli su vermektir.

Ancak şekerli su bilirubini etkili biçimde düşürmez ve sarılık tedavisi değildir.

Üstelik bebeğin midesini doldurarak anne sütü alımını azaltabilir ve emzirme düzenini bozabilir.

Sağlıklı bir yenidoğana hekim önerisi olmadan su, şekerli su veya bitki çayı verilmemelidir.

Sarılığın tedavisi gerekiyorsa bunun yöntemi şekerli su değil; uygun beslenme desteği, gerekli olduğunda fototerapi ve çok ağır durumlarda ileri tedavilerdir.

YANLIŞ 5: “Bebek çok uyuyorsa ne güzel, sarılığı da dinlenerek geçer.”

DOĞRUSU: Sarılıklı bebeğin aşırı uyuması bazen alarm bulgusudur.

Yenidoğanlar elbette günün büyük bölümünü uyuyarak geçirir. Ancak sarılığı olan bir bebeğin giderek daha zor uyanması, emmeyi bırakması veya çok güçsüz emmesi normal kabul edilmemelidir.

Yüksek bilirubin düzeylerinde bebekte uykuya eğilim ve beslenme güçlüğü görülebilir.

Burada tehlikeli bir döngü oluşabilir:

Bebek sarılık nedeniyle daha uykulu olur → daha az emer → daha az süt alır → bilirubinin atılımı azalır → sarılık daha da artabilir.

Bu nedenle özellikle ilk günlerde bebeğin etkili biçimde beslenmesi son derece önemlidir.

YANLIŞ 6: “Sarılık sadece yüzdeyse sorun yoktur.”

DOĞRUSU: Sarılığın vücuttaki yayılımı fikir verebilir ama bilirubin düzeyini güvenilir şekilde göstermez.

Sarılık genellikle önce yüzde fark edilir ve bilirubin yükseldikçe gövde ve bacaklarda daha belirgin hale gelebilir.

Ancak yalnızca cilt rengine bakarak bilirubin değerini güvenilir biçimde tahmin etmek mümkün değildir.

Üstelik ortam ışığı ve bebeğin ten rengi görsel değerlendirmeyi zorlaştırabilir.

Bu nedenle sarılık açısından riskli olduğu düşünülen bebeklerde transkutan bilirubin ölçümü veya gerektiğinde kan bilirubin düzeyi değerlendirilir.

Aile için önemli mesaj şudur:

“Bana çok sarı görünmüyor” demek bilirubinin güvenli olduğu anlamına gelmez.

YANLIŞ 7: “Fototerapi bebeğe zarar verir, mümkün olduğunca kaçınmak gerekir.”

DOĞRUSU: Gerektiğinde uygulanan fototerapi etkili ve güvenli bir tedavidir.

Fototerapi, bilirubinin vücudun daha kolay uzaklaştırabileceği biçimlere dönüşmesini sağlayan özel ışık tedavisidir.

Bilirubin düzeyi tedavi sınırına ulaştığında veya geçtiğinde fototerapi başlanabilir.

Ancak her sarılıklı bebeğin fototerapi alması gerekmez.

Fototerapi kararı yalnızca tek bir bilirubin sayısına bakılarak verilmez. Bebeğin doğumdan sonraki kaçıncı saatinde olduğu, gebelik haftası ve bilirubin nörotoksisitesi açısından risk faktörleri birlikte değerlendirilir.

Bu nedenle internette bulunan tek bir “bilirubin normal değer tablosu” ile bebeğin fototerapi gereksinimine karar vermek doğru değildir.

YANLIŞ 8: “Sarılık uzadıysa anne sütündendir, bekleyelim.”

DOĞRUSU: Uzamış sarılık değerlendirilmelidir.

Anne sütüyle beslenen sağlıklı bazı bebeklerde sarılık birkaç hafta devam edebilir ve bu durum anne sütü sarılığı ile ilişkili olabilir.

Ancak uzamış sarılığı otomatik olarak anne sütüne bağlamak doğru değildir.

Özellikle sarılığa açık-beyaz veya kil renginde dışkı ve koyu renkli idrar eşlik ediyorsa safra yolları ve karaciğer hastalıkları açısından değerlendirme gerekir.

Biliyer atrezi gibi bazı hastalıklarda erken tanı son derece önemlidir.

Ailelerin özellikle bebeğin dışkısının rengine dikkat etmesi gerekir:

Beyaz, gri veya kil renginde dışkı normal değildir.

Bu durumda çocuk hekimine gecikmeden başvurulmalıdır.

Sarılıklı bebeğin yeterli anne sütü aldığını nasıl anlayabiliriz?

Özellikle ilk günlerde sarılık ile beslenme birbirinden ayrı düşünülemez.

Anne-babalar şu noktalara dikkat etmelidir:

• Bebek düzenli ve etkili emiyor mu?
• Emzirme sırasında yutkunma duyuluyor mu?
• Emzirme sonrasında memede bir miktar yumuşama oluyor mu?
• Yaşına uygun sayıda idrar ve dışkı yapıyor mu?
• Kilo kaybı beklenen sınırlar içinde mi?
• Bebek beslenmek için uyanıyor veya uyandırılabiliyor mu?

İlk günlerde çoğu yenidoğanın 24 saatte yaklaşık 8–12 kez emzirilmesi süt üretiminin desteklenmesine ve yeterli süt alımının sağlanmasına yardımcı olur. (cdc.gov)

Emzirmenin ağrılı olması, bebeğin memeyi kavrayamaması, çok uzun süre memede kalmasına rağmen etkili yutkunmaması veya kilo kaybının fazla olması durumunda profesyonel emzirme desteği alınmalıdır.

Hangi Sarılıkta Acilen Doktora Başvurmalıyız?

Aşağıdaki durumlarda “Biraz güneşe çıkaralım, geçer” diyerek beklemeyin:

• Sarılığın yaşamın ilk 24 saatinde başlaması
• Sarılığın kısa sürede belirgin şekilde artması
• Bebeğin emmeyi reddetmesi veya çok zayıf emmesi
• Bebeğin aşırı uykulu olması ve zor uyandırılması
• Bebeğin çok tiz veya alışılmadık biçimde ağlaması
• Vücudunda belirgin gevşeklik veya tam tersine kasılma/geriye doğru yaylanma olması
• Ateş veya genel durum bozukluğu
• Yetersiz idrar veya dışkı
• Aşırı kilo kaybı veya kilo alamama
• Beyaz, gri veya kil renginde dışkı
• Koyu renkli idrar
• Sarılığın beklenenden uzun sürmesi.

Bu belirtilerden biri varsa bebeğin değerlendirilmesi ve gerekirse bilirubin düzeyinin ölçülmesi gerekir.

Bilirubin neden bu kadar önemlidir?

Çünkü çok yüksek düzeylere ulaşan bilirubin kan-beyin bariyerini geçerek beyin dokusunda birikebilir.

Tedavi edilmemiş ağır hiperbilirubinemi akut bilirubin ensefalopatisine ve kalıcı nörolojik hasarın görülebildiği kernikterus tablosuna yol açabilir.

Kernikterus nadirdir; ancak büyük ölçüde önlenebilir olması nedeniyle yenidoğan sarılığının zamanında değerlendirilmesi önemlidir.

Buradaki amaç aileleri korkutmak değil, basit bir sarılıkla riskli sarılık arasındaki farkı zamanında yakalamaktır.

Evde Sarılığı Takip Etmenin 5 Altın Kuralı

1. Bebeğin yalnızca rengine değil, davranışlarına bakın.
İyi emiyor mu, uyanıyor mu, idrar ve dışkısını yapıyor mu?

2. Emzirmeyi sıklaştırın ve etkinliğini kontrol edin.
Sarılığı olan bebeğin büyük çoğunluğunda anne sütü kesilmez.

3. Güneşi tedavi olarak kullanmayın.
Gerekli olduğunda uygulanacak tedavi kontrollü tıbbi fototerapidir.

4. Şekerli su veya bitki çayı vermeyin.
Bunlar sarılık tedavisi değildir.

5. Kontrol zamanını kaçırmayın.
Özellikle doğumdan kısa süre sonra taburcu edilen bebeklerde planlanan yenidoğan kontrolü çok önemlidir.

Son söz: Sarılığın çoğu normaldir ama “normal olup olmadığına” yalnızca gözle karar verilmez

Yenidoğan sarılığı çok sık karşılaştığımız ve büyük bölümünde kendiliğinden düzelen bir durumdur. Bu nedenle her sarılık ailede paniğe yol açmamalıdır.

Ancak diğer taraftan:

“Her bebek sararır.”

“Güneşe koy geçer.”

“Şekerli su ver.”

“Anne sütünü birkaç gün kes.”

gibi geleneksel öneriler de bebeğin tıbbi değerlendirmesinin yerini almamalıdır.

Sarılıklı bir yenidoğanda asıl önemli olan yalnızca “Bebek ne kadar sarı?” sorusu değildir.

Şunları da sormak gerekir:

Sarılık ne zaman başladı?
Bilirubin kaç?
Bebek kaç saatlik?
Kaç haftalık doğdu?
İyi emiyor mu?
Kilo kaybı ne kadar?
İdrar ve dışkısı nasıl?
Risk faktörü var mı?

Ve ailelerin bu yazıdan yalnızca tek bir cümleyi hatırlamasını isteseydim, o cümle şu olurdu:

“Sarılığı güneşle değil, doğru zamanda bilirubin ölçümüyle takip edin; anne sütünü kesmek yerine bebeğin yeterli anne sütü aldığından emin olun.”