SESSİZ MANİPÜLASYON VE SUÇ: İRADENİN PARMAK İZİ OLUR MU?

Bir suç mahalline girdiğinizde ne ararsınız?

Parmak izi.

Kamera kaydı.

Mesaj.

Tanık.

Para hareketi.

Ses kaydı.

Peki bir insanın iradesine müdahale edildiğini düşünüyorsanız ne arayacaksınız?

İşte mesele burada zorlaşıyor.

Çünkü beden üzerinde iz bırakmak kolaydır.

Eşya üzerinde iz bırakmak kolaydır.

Telefonda iz bırakmak kolaydır.

Ama bir insanın karar verme biçiminde bırakılan izin fotoğrafını nasıl çekeceğiz?

Ben “sessiz manipülasyon” kavramını tam da bu sorunun içine yerleştiriyorum.

Sessiz manipülasyon, basitçe susmak değildir.

Küsmek değildir.

İletişimi kesmek değildir.

Bir insanın yalnız kalmak istemesi hiç değildir.

Sessiz manipülasyon; karşı tarafın belirsizliğe, beklentiye veya cevapsızlığa vereceği tepkinin bilinerek sessizliğin bir etkileme aracına dönüştürülmesidir.

Buradaki anahtar kelime sessizlik değil:

İrade.

Çünkü suç hukukunun merkezindeki insan, karar veren insandır.

İsteyen.

Seçen.

Vazgeçen.

Kabul eden.

Reddeden.

Peki insanın karar verme mekanizması doğrudan emir verilmeden etkileniyorsa?

Kimse “Bunu yap” demiyor.

Kimse açıkça tehdit etmiyor.

Kimse talimat vermiyor.

Ama bir ilişki öyle kuruluyor ki karşıdaki kişi sürekli aynı psikolojik koridora giriyor.

Yaklaşıyor.

Cevap yok.

Uzaklaşıyor.

Bir işaret geliyor.

Yeniden yaklaşıyor.

Yine sessizlik.

Bir süre sonra artık ortada yalnızca iki insan yoktur.

Bir davranış döngüsü vardır.

Ve belki sessiz manipülasyonun en güçlü tarafı tam olarak budur:

Emir vermeden yön verebilmek.

Fakat hukuk açısından burada son derece tehlikeli bir çizgi bulunuyor.

Bir insanın başka bir insan üzerinde etkili olması suç değildir.

İnsan ilişkilerinin tamamı zaten birbirimizi etkilememiz üzerine kuruludur.

Her psikolojik etki manipülasyon değildir.

Her manipülasyon da suç değildir.

Bu nedenle sessizlikten otomatik suç üretmeye çalışmak, kavramın kendisini değersizleştirir.

Asıl soru başka:

Etki hangi noktada sistematik bir irade müdahalesine dönüşür?

Bence gelecekte hukuk ve psikolojinin birlikte cevaplaması gereken sorulardan biri budur.

Çünkü sessiz manipülasyonun klasik manipülasyondan ayrıldığı nokta, çoğu zaman karşıdaki insanın kendi kararını verdiğini düşünmesidir.

Kimse onu zorlamamıştır.

Görünürde.

Kimse ona emir vermemiştir.

Görünürde.

Kimse bir şey istememiştir.

Görünürde.

Sonra o insan bir şey yapar.

Ve bütün sorumluluk onun davranışının üzerinde toplanır.

İşte burada çok rahatsız edici bir ihtimal ortaya çıkar:

Bir insan hem bir davranış örüntüsünün maruz kalanı hem de başka bir olayın faili olabilir.

Bu iki sıfat birbirini yok etmek zorunda değildir.

Bir insan manipülasyona maruz kaldığı için işlediği suçtan otomatik olarak kurtulamaz.

Ama suç işlemiş olması da geçmişte maruz kaldığı davranışların yok sayılmasını gerektirmez.

Bazen aynı insanın hikâyesinde iki ayrı hukuk dosyası saklı olabilir:

Birinde faildir.

Diğerinde maruz kalandır.

Sorun, yalnızca ilkini gördüğümüzde başlar.

Çünkü görünür davranış her zaman daha kolay yargılanır.

Öfke görünürdür.

Hakaret duyulur.

Tehdit kaydedilir.

Israrlı davranış belgelenir.

Ama bir insanın aylar boyunca nasıl bir etkileşim düzeninin içerisinde tutulduğu tek bir ekran görüntüsüne sığmaz.

Onu anlayabilmek için anı değil, örüntüyü incelemek gerekir.

Belki de sessiz manipülasyon vakalarında klasik delil mantığının yanına başka bir yöntem eklemek gerekiyor:

Davranış kronolojisi.

Tek bir mesaj yerine mesajların öncesi ve sonrası.

Tek bir sessizlik yerine sessizliklerin hangi anlarda başladığı ve bittiği.

Tek bir temas yerine temasların hangi davranışların ardından geldiği.

Ve en önemlisi:

Karşı tarafın davranışı değiştikçe diğer kişinin davranışı nasıl değişmiş?

Çünkü manipülasyon varsa onu bazen tek bir cümlede değil, iki insanın davranışlarının birbirine verdiği cevaplarda yakalarsınız.

Bu nedenle benim meselem sessizliği kriminalize etmek değil.

Sessizliğin arkasından suç icat etmek hiç değil.

Meselem daha basit ama daha rahatsız edici:

Hukuk görünmeyen etkiyi nasıl görecek?

Bir insanın iradesi fiziksel bir eşya değildir.

Üzerinden parmak izi alamazsınız.

Ama davranış değişikliklerinin kronolojisini çıkarabilirsiniz.

Tekrarları inceleyebilirsiniz.

Sebep-sonuç iddialarını sınayabilirsiniz.

İletişimin bütünüyle kesildiği anlarla yeniden başladığı anları karşılaştırabilirsiniz.

Alternatif açıklamaları değerlendirebilirsiniz.

Ve sonunda belki hiçbir manipülasyon olmadığı sonucuna da varabilirsiniz.

Zaten hukuk bunu yapabilmelidir.

Çünkü bir kavramın değeri herkesi suçlu çıkarmasında değil, suçlu ile suçsuzu ayırabilmesindedir.

Sessiz manipülasyon kavramının hukuk açısından ciddiye alınabilmesi de ancak böyle mümkündür.

İddia değil, inceleme.

Varsayım değil, örüntü.

Tek taraflı anlatı değil, kronoloji.

Ve suçlama değil, nedensellik sorgulaması.

Belki sonunda yine yalnızca görünen fail sorumlu çıkacaktır.

Belki sessiz kalan insanın hiçbir hukuki sorumluluğu bulunmadığı anlaşılacaktır.

Ama bunu baştan kabul etmekle araştırdıktan sonra bulmak aynı şey değildir.

Çünkü hukuk yalnızca “Kim yaptı?” sorusunun bilimi değildir.

Bazen çok daha zor bir soruyla karşılaşır:

“Kim, kimin ne yapacağını etkiledi?”

Ve ardından belki en zoruyla:

“Bu etki hukuken ne ifade ediyor?”

İşte sessiz manipülasyon ile suç arasındaki asıl tartışma burada başlıyor.

Suçun parmak izi bulunabilir.

Failin parmak izi bulunabilir.

Peki iradeye dokunan el hiç görünmediyse?

Belki geleceğin hukukunun sorması gereken soru şudur:

İradenin de parmak izi olur mu?