Kıbrıs'ta Tarafsızlık Maskesi ve Avrupa Birliği'nin Çifte Standardı

Uluslararası ilişkilerde bazı gelişmeler yalnızca diplomatik bir temas olarak değerlendirilmez; aynı zamanda bir zihniyetin, bir yaklaşımın ve uzun vadeli stratejinin yansıması olarak okunur. Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı Raffaele Fitto'nun Avrupa Birliği adına "Kıbrıs özel temsilcisi" sıfatıyla adaya gerçekleştirdiği ziyaret de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Çünkü mesele yalnızca bir ismin Kıbrıs'a gitmesi değildir. Asıl mesele, Avrupa Birliği'nin Kıbrıs konusunda hangi yetkiyle, hangi meşruiyetle ve hangi tarafsızlık iddiasıyla hareket ettiğidir.

Kıbrıs, Türkiye açısından herhangi bir dış politika dosyası değildir. Ada; tarihî bağlarımızın, millî güvenliğimizin, Doğu Akdeniz'deki stratejik çıkarlarımızın ve Kıbrıs Türk halkının varoluş mücadelesinin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu nedenle Kıbrıs konusunda atılan her adım, yalnızca diplomatik nezaket çerçevesinde değil, aynı zamanda millî güvenlik perspektifiyle değerlendirilmek zorundadır.

Avrupa Birliği'nin son hamlesi ise tam da bu nedenle ciddi soru işaretleri doğurmaktadır. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'nin dahi taraflar arasında resmî müzakereler başlamadığı için "özel temsilci" atamaktan kaçındığı bir süreçte, Avrupa Birliği'nin tek taraflı şekilde böyle bir unvan ihdas etmesi hukuki olduğu kadar siyasi açıdan da tartışmalıdır. Üstelik bu görevlendirme yapılırken Kıbrıs Türk tarafının iradesinin dikkate alınmamış olması, sürecin kapsayıcılığına ilişkin eleştirileri daha da güçlendirmektedir.

Diplomasi, rızanın sanatıdır. Taraflardan birinin açık iradesini yok sayarak yürütülen girişimler, güven inşa etmek yerine güvensizlik üretir. Uluslararası toplumun yıllardır çözmeye çalıştığı bir meselede yeni gerilim alanları oluşturmak, çözüm ihtimalini güçlendirmez; tam tersine zayıflatır.

Kıbrıs meselesi, yalnızca haritalar üzerinden okunabilecek bir sınır anlaşmazlığı değildir. Bu mesele; güvenlik, egemenlik, uluslararası hukuk, tarih ve insan hakları gibi birçok başlığı aynı anda içinde barındırmaktadır. Dolayısıyla çözüm arayışlarının da bu çok katmanlı yapıyı dikkate alması gerekir. Gerçekler görmezden gelinerek hazırlanan hiçbir diplomatik senaryo kalıcı başarı sağlayamaz.

Bugün adada inkâr edilemeyecek bir gerçek vardır. İki ayrı halk, iki ayrı demokratik irade ve iki ayrı yönetim yapısı bulunmaktadır. Bu fiilî durum, yılların oluşturduğu siyasi gerçekliğin sonucudur. Bu gerçekliği yok sayarak hazırlanacak her plan, sahada karşılık bulmakta zorlanacaktır.

Avrupa Birliği'nin Kıbrıs konusundaki tarafsızlığı ise uzun yıllardır sorgulanmaktadır. Bunun en temel nedeni, 2004 yılında Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'nin Annan Planı sürecinin ardından adadaki siyasi sorun çözüme kavuşmadan Avrupa Birliği'ne tam üye kabul edilmesidir. O tarihten itibaren Avrupa Birliği, Kıbrıs meselesinde tarafsız bir kolaylaştırıcı olmaktan uzaklaşmış; Rum yönetiminin aynı zamanda Birliğin karar mekanizmalarının parçası hâline gelmesiyle yeni bir siyasi denklem ortaya çıkmıştır.

Bu durum yalnızca Kıbrıs Türk tarafının değil, birçok uluslararası gözlemcinin de dikkat çektiği yapısal bir sorundur. Çünkü bir uyuşmazlıkta taraflardan biri aynı zamanda karar mekanizmasının içinde yer alıyorsa, diğer tarafın tarafsızlık algısının zedelenmesi kaçınılmazdır.

Uluslararası hukuk kadar uluslararası güven de önemlidir. Güven kaybolduğunda diplomasi teknik bir süreç olmaktan çıkar, siyasi kriz yönetimine dönüşür. Bugün yaşanan tartışmaların temelinde de bu güven eksikliği bulunmaktadır.

Avrupa Birliği, yıllar boyunca Kıbrıs Türk halkına yönelik izolasyonların hafifletileceğine ilişkin çeşitli taahhütlerde bulunmuştur. Ancak geçen yıllar içerisinde bu beklentilerin önemli ölçüde karşılanamadığı yönünde değerlendirmeler yapılmaktadır. Siyasi, ekonomik, kültürel ve sportif alanlarda yaşanan kısıtlamalar, Kıbrıs Türk toplumunda Avrupa Birliği'nin samimiyetine ilişkin soru işaretlerini artırmıştır.

Gerçek şu ki, güven tek taraflı söylemlerle değil, somut adımlarla inşa edilir. Eğer Avrupa Birliği gerçekten çözümün parçası olmak istiyorsa, öncelikle geçmişte verdiği sözlerin neden yerine getirilemediğini açıklamalı ve güven artırıcı politikaları hayata geçirmelidir.

Türkiye'nin Kıbrıs politikası ise günübirlik gelişmelere göre şekillenmiş değildir. Bu politika; uluslararası antlaşmalara, garantörlük hukukuna, Kıbrıs Türk halkının güvenliğine ve Doğu Akdeniz'deki jeopolitik dengelere dayanmaktadır. Türkiye, Kıbrıs'ta yalnızca kendi çıkarlarını değil, Kıbrıs Türk halkının güvenliğini ve siyasi iradesini de koruma sorumluluğu taşıdığını her fırsatta vurgulamaktadır.

Bugün Doğu Akdeniz, enerji kaynaklarının ötesinde küresel güç rekabetinin merkezlerinden biridir. Deniz yetki alanları, enerji güvenliği, ulaştırma koridorları ve bölgesel ittifaklar düşünüldüğünde Kıbrıs'ın stratejik önemi daha da artmaktadır. Böyle bir coğrafyada atılacak her diplomatik adımın yalnızca ada içindeki dengeleri değil, bölgesel güvenlik mimarisini de etkileyebileceği açıktır.

Bu nedenle Kıbrıs meselesine yalnızca romantik barış söylemleriyle yaklaşmak yeterli değildir. Gerçekçi diplomasi, sahadaki dengeleri doğru okumayı gerektirir. Siyasi gerçekliklerden kopuk projeler, iyi niyetli olsalar bile uzun ömürlü olamazlar.

Kıbrıs Türk halkı onlarca yıl boyunca siyasi belirsizliklerin ve uluslararası izolasyonların gölgesinde yaşamıştır. Buna rağmen kendi demokratik kurumlarını oluşturmuş, kendi yönetim yapısını inşa etmiş ve kendi siyasi iradesini ortaya koymuştur. Bu iradenin yok sayılması, yalnızca diplomatik nezaket açısından değil, demokratik temsil ilkesi bakımından da tartışmalıdır.

Avrupa Birliği'nin bugün ihtiyaç duyduğu şey yeni unvanlar üretmek değildir. Asıl ihtiyaç duyulan, taraflar arasında güveni yeniden tesis edecek dengeli ve kapsayıcı bir yaklaşımdır. Diplomasi, sembolik makamlar oluşturmakla değil, karşılıklı güven üretebilmekle anlam kazanır.

Kıbrıs konusunda çözüm arayışları ancak eşitlik ilkesinin gözetildiği bir zeminde ilerleyebilir. Taraflardan birini muhatap alıp diğerini görmezden gelen anlayışların başarı şansı bugüne kadar olmadığı gibi bundan sonra da olmayacaktır.

Türkiye'nin temel yaklaşımı açıktır. Kıbrıs Türk halkının egemen iradesi, güvenliği ve meşru hakları pazarlık konusu yapılamaz. Kalıcı çözüm; dayatmalarla değil, karşılıklı saygıyla mümkündür.

Uluslararası toplum artık Kıbrıs'a geçmişin kalıplarıyla bakmaktan vazgeçmelidir. Ada'daki mevcut siyasi gerçeklikler dikkate alınmadan hazırlanacak hiçbir plan sürdürülebilir olmayacaktır. Gerçek çözüm, tarafların birbirini yok saydığı değil; birbirinin varlığını ve haklarını kabul ettiği bir zeminde mümkündür.

Sonuç olarak Avrupa Birliği, gerçekten çözümün parçası olmak istiyorsa öncelikle tarafsızlığına ilişkin oluşan soru işaretlerini gidermeli, Kıbrıs Türk halkının iradesini yok sayan tek taraflı adımlardan uzak durmalı ve güven artırıcı somut politikalar geliştirmelidir. Bunun dışında atılacak her adım, çözüm üretmekten çok yeni tartışmalar doğuracaktır.

Kıbrıs, oldubittilerle yön verilecek bir ada değildir. Kıbrıs, tarihî hafızanın, millî iradenin ve jeostratejik gerçeklerin kesiştiği bir coğrafyadır. Türkiye'nin ve Kıbrıs Türk halkının bu konudaki kararlı duruşu da tam olarak bu gerçeklerden beslenmektedir. Adil, kalıcı ve sürdürülebilir bir çözümün yolu ise ancak karşılıklı saygıdan, egemen eşitliğin kabulünden ve siyasi gerçekliğin inkâr edilmediği bir diplomatik anlayıştan geçmektedir.