MAKAMIN GÖLGESİNDE KARAKTER SINAVI

Bir insanın davranışları, sahip olduğu imkânlardan bağımsız değerlendirilemez. Çünkü imkân arttıkça tercihlerin sonuçları da büyür; sıradan bir davranışın etkisi, onu gerçekleştiren kişinin taşıdığı sıfatla birlikte değişebilir. Bir vatandaşın kendi adına yaptığı bir hata çoğunlukla kendi sınırlarında kalırken kamu adına yetki kullanan birinin düşüncesizliği, mensubu olduğu kuruma ilişkin güveni de etkileyebilir. Buradaki fark, insanların değer bakımından birbirinden üstün olması değil, üstlenilen sorumluluğun kapsamıdır. Kamu görevi, kişiye toplumun üzerinde bir yer vermez; toplum adına hareket ettiği için davranışlarına daha fazla özen gösterme yükümlülüğü getirir. Bu ayrım anlaşılmadığında makam, hizmet aracından kişisel itibar üretme aracına dönüşür. Oysa bir görevin gerçek değeri, sahibine ne kazandırdığından önce, sahibinden ne talep ettiğinde saklıdır.

Meslek etiği, görev tanımının bittiği yerde başlayan bir karakter meselesidir. Mevzuat, yapılması ve yapılmaması gerekenleri belirler; fakat her durumun ahlaki boyutunu önceden tarif edemez. İnsan bazen açıkça yasaklanmış bir davranıştan kaçınmakla yükümlüdür, bazen de hukuken mümkün olan bir tercihin mesleki sorumluluk bakımından uygun olup olmadığını düşünmek zorundadır. Bu iki alanı birbirine karıştırmamak gerekir. Hukuka aykırı olmayan her davranış kendiliğinden etik açıdan isabetli sayılamayacağı gibi, kişisel beğenilere uymayan her tercih de etik ihlal olarak görülemez. Sağlıklı bir meslek kültürü, keyfî yargılarla değil, nesnel ölçütlerle gelişir. Kişinin yetkisini hangi amaçla kullandığı, çıkar çatışmasından kaçınıp kaçınmadığı, başkalarının haklarına saygı gösterip göstermediği ve davranışlarının kurumsal görevle ilişkisi bu ölçütlerin başında gelir. Etik bilincin değeri, kuralların etrafından dolaşmanın mümkün olduğu anlarda ortaya çıkar.

Kurumsal aidiyetin de sıkça yanlış anlaşılan bir yönü vardır. Bir kuruma bağlı olmak, o kurumun adıyla övünmekten, mensubiyetini görünür kılmaktan veya kurumun başarılarını sahiplenmekten ibaret değildir. Aidiyet, insanın kendi davranışlarını kurumsal değerlerle karşılaştırabilmesi ve gerektiğinde kendisini sorgulayabilmesidir. Üstelik gerçek aidiyet, eleştiriyi düşmanlık olarak görmeyi değil, haklı eleştiriden yararlanabilmeyi gerektirir. Kurumun itibarını korumak adına yanlışları gizlemek, kısa vadede görüntüyü kurtarsa bile uzun vadede güvenin zeminini aşındırır. Bir kurumun saygınlığı, mensuplarının hiç hata yapmamasıyla değil, hataların nasıl ele alındığıyla da ölçülür. Yanlışa karşı sessizlik sadakat gibi sunulduğunda, kurumsal bağlılık ile kişisel çıkar arasındaki sınır bulanıklaşır. Oysa kuruma bağlılık, kişiyi sorumluluktan muaf tutan bir kalkan değil, sorumluluğunu daha dikkatli yerine getirmesini sağlayan bir iç denetim olmalıdır.

Kamu görevlisinin özel yaşamı bu tartışmanın en hassas alanlarından biridir. Her insanın kendisine ait bir hayatı, kişisel tercihleri ve hukuken korunan bir mahremiyet alanı vardır. Kamu görevi, bu alanı ortadan kaldırmaz; bir insanın mesleği nedeniyle bütün yaşamının toplumun denetimine açılması da kabul edilebilir bir yaklaşım değildir. Bununla birlikte kamusal sorumluluk taşıyan kişilerin davranışlarının, görevleriyle bağlantılı olduğu ölçüde daha geniş sonuçlar doğurabileceği de göz ardı edilemez. Burada belirleyici olan, bir davranışın toplumun belirli kesimlerinin beğenisine uyup uymaması değil, görevin gerekleriyle, yürürlükteki kurallarla ve temsil sorumluluğuyla ilişkisidir. Bir kamu görevlisinin kişisel hayatını başkalarının önyargılarına göre düzenlemesi beklenemez; ancak görevini, yetkisini veya kurumsal kimliğini ilgilendiren tercihlerinde daha dikkatli davranması beklenebilir. Bu hassasiyet, kişisel özgürlüklerin daraltılmasıyla değil, sorumluluğun sınırlarının doğru anlaşılmasıyla sağlanır.

Bu nedenle kamu görevlilerinin davranışlarına sivil vatandaşlardan daha fazla özen göstermesi gerektiğini söylerken meseleyi basit bir ahlak hiyerarşisine indirgememek gerekir. Burada söz konusu olan, bir insanın diğerinden beş kat daha değerli ya da daha erdemli olması değil, üstlendiği görevin doğurduğu ilave yükümlülüktür. Kamu adına karar veren, kamu kaynaklarını kullanan, insanlara hizmet sunan veya belirli bir kurumsal yetkiyi temsil eden kişinin davranışları, görev alanının niteliğine göre daha dikkatli değerlendirilmelidir. Çünkü kamu güveni, yalnızca büyük kararlarla oluşmaz; vatandaşın karşılaştığı görevlinin tutumundan, kuralların uygulanışından ve muameledeki adaletten de beslenir. İnsanlar çoğu zaman bir kurumun bütün işleyişini bilemez; fakat o kurumla kurdukları doğrudan temas üzerinden bir kanaat geliştirir. Bu yüzden kişisel sorumluluk ile kurumsal itibar arasındaki ilişki, teorik bir tartışmadan çok günlük hayatın içinde karşılığı olan bir meseledir.

Sorumluluk bilincinin asıl sınavı, denetimin bulunmadığı durumlarda başlar. Bir davranışın yanlışlığı yalnızca ortaya çıkma ihtimaline göre değerlendiriliyorsa, orada yerleşmiş bir etik anlayışından söz etmek güçleşir. Aynı şekilde kurallara uymak yalnızca ceza almamak için yapılıyorsa, kurumsal disiplinin içselleştirildiği söylenemez. Olgun bir meslek kültüründe kişi, kendisine tanınan yetkinin sınırlarını dışarıdan bir müdahale beklemeden gözetir. Görevini kişisel nüfuzunu artırmak için değil, kendisine emanet edilen işi gereği gibi yapmak için yürütür. Yetkinin sağladığı kolaylıkları kişisel ayrıcalığa dönüştürmekten kaçınır; eleştiriyle karşılaştığında da unvanını bir savunma aracı olarak kullanmaz. Çünkü hesap verebilirlik, yalnızca hata yapıldığında devreye giren bir işlem değil, görevin başından itibaren kabul edilmesi gereken bir yönetim ve davranış ilkesidir.

Bütün bu sorumlulukları yalnızca bireylerin vicdanına bırakmak da yeterli değildir. Kurumların etik ilkeleri açık, uygulanabilir ve herkes için eşit olmalıdır. Aynı davranış bir kişi için görmezden gelinirken başka bir kişi için yaptırıma konu oluyorsa, kuralların caydırıcılığı kadar adalet duygusu da zarar görür. Yöneticilerin tutumu bu noktada belirleyicidir. Söylemde ölçülülük talep edip uygulamada ayrıcalığı normalleştiren bir yönetim anlayışı, çalışanlarından kalıcı bir sorumluluk kültürü bekleyemez. Kurumsal disiplinin gücü, en sert yaptırımı uygulamasından değil, neyin neden kabul edilemez olduğunu açıkça ortaya koymasından ve aynı ölçüyü herkese uygulamasından gelir. İnsanlar yalnızca kendilerinden ne istendiğine değil, kuralların kimler için nasıl işletildiğine de bakar. Bu nedenle örneklik, yöneticinin unvanından değil, kararlarıyla davranışları arasındaki tutarlılıktan doğar.

Kamu görevi bir kimlik kartına, bir unvana veya belirli bir süre işgal edilen makama sığdırılamaz. Bu görev, yetkinin sınırlarını bilmek, temsil edilen kuruma karşı sorumluluğu kavramak ve kişisel tercihlerin doğurabileceği sonuçları düşünmek demektir. Meslek etiği kişiye neyi yapmaması gerektiğini öğretirken karakter, doğru davranışı kimse zorlamadan seçebilmesini sağlar. Kurumsal aidiyet, mensubiyetin ötesine geçerek ortak değerlere bağlılık kazandırır; sorumluluk bilinci ise bütün bunları gerçek davranışlara dönüştürür. Bu üç unsurdan biri eksik kaldığında, diğerlerinin de içi boşalır.

Bir makamın gerçek itibarı, sahibine gösterilen saygıyla değil, sahibinin o saygıyı hak etmek için üstlendiği sorumlulukla ölçülür. Görev sona erebilir, unvan değişebilir, yetki devredilebilir; fakat bir insanın görevini nasıl yaptığı ve kendisine duyulan güveni nasıl taşıdığı, geride bıraktığı mesleki mirasın parçası olarak kalır. Kamu adına hareket eden kişi, kendisine tanınan imkânların aynı zamanda bir özen yükümlülüğü doğurduğunu unutmamalıdır. Çünkü makam, karakterin yerine geçmez; aksine, karakterin sınandığı alanı genişletir. İnsanın taşıdığı unvan ne kadar büyükse, davranışları için göstereceği gerekçe de o kadar sağlam olmalıdır.