PSİKİYATRİDE ETİK SINIRLAR, DUYGUSAL BAĞIMLILIK VE İSTİSMAR: TEDAVİ NEREDE BİTER?

Psikiyatri, belki de tıbbın en hassas alanlarından biridir. Çünkü burada tedavi edilen yalnızca beden değildir; insanın korkuları, travmaları, kaygıları, yasları ve en mahrem düşünceleridir. Bir hasta, çoğu zaman kimseye anlatamadıklarını psikiyatristine anlatır. Bu nedenle psikiyatri, yalnızca bilgi ve deneyim gerektiren bir uzmanlık alanı değil, aynı zamanda çok yüksek etik sorumluluk taşıyan bir meslektir. Güven, bu ilişkinin temelidir. Ancak güven ile bağımlılık arasındaki çizgi bazen fark edilmesi zor kadar ince olabilir. İşte bu nedenle etik kurallar, yalnızca meslek mensuplarını değil, hastaları da korumak için vardır. Kara mizah tam da burada başlar: Etik ilkeler bazen duvarda asılı duran diplomalar kadar görünürdür; fakat asıl mesele o ilkelerin duvarda değil, davranışlarda yaşayıp yaşamadığıdır. Çünkü iyi bir tedavinin amacı, hastanın hekime daha fazla bağlanması değil; zamanla kendi ayakları üzerinde durabilecek güce ulaşmasıdır.

Psikiyatride "aktarım" ve "karşı aktarım" kavramları yıllardır bilimsel olarak tartışılmaktadır. Hastanın hekimine güçlü duygular geliştirmesi her zaman olağan dışı değildir; bu durum terapötik sürecin bir parçası olarak değerlendirilebilir. Ancak tam da bu nedenle sorumluluk ağırlıklı olarak sağlık mesleği mensubundadır. Mesleki sınırların korunması, belirsizliklerin yönetilmesi ve profesyonel ilişkinin çerçevesinin net tutulması etik açıdan hayati önemdedir. Çünkü güç dengesinin eşit olmadığı bir ilişkide ortaya çıkabilecek duygusal bağımlılık, tedavinin amacı değil; dikkatle yönetilmesi gereken bir risktir. Her karmaşık hasta-hekim ilişkisi istismar anlamına gelmez. Ancak etik sınırların ihlal edildiği durumlarda bunun etkileri, fiziksel bir yaradan çok daha uzun süre insanın ruhunda iz bırakabilir.

Bağımlılık denildiğinde çoğumuzun aklına alkol, madde ya da kumar gelir. Oysa bir insana, bir otoriteye ya da bir duyguya gelişen bağımlılık da en az bunlar kadar yıkıcı olabilir. Tedavinin merkezine hekimin kişiliği yerleşmeye başladığında, iyileşme yerini belirsizliğe bırakabilir. Hasta, kendi kararlarını vermek yerine sürekli "Acaba o ne düşünürdü?" diye yaşamaya başlıyorsa, sorgulanması gereken yalnızca hastanın ruhsal durumu değildir; ilişkinin mesleki sınırları da dikkatle değerlendirilmelidir. İyi bir tedavi, hastanın özgürlüğünü artırır; onu bir kişiye psikolojik olarak bağımlı hâle getirmez.

Toplumun ilginç bir alışkanlığı vardır. Bir hasta yaşadığı olumsuz deneyimi anlattığında ilk tepki çoğu zaman "Yanlış anlamıştır." olur. Oysa hiçbir meslek, hiçbir uzmanlık alanı ve hiçbir unvan eleştiriden muaf değildir. Bir alanı eleştirmek, o alanın değerini inkâr etmek değildir. Tam tersine, etik ihlallerini konuşabilmek o mesleğe duyulan saygının göstergesidir. Çünkü eleştirilemeyen alanlar zamanla sorgulanamaz hâle gelir; sorgulanamayan yerlerde ise hatalar görünmezleşir.

Kara mizahın belki de en acı cümlesi şudur: Bazı insanlar kaygılarından kurtulmak için tedaviye başlar, fakat süreç sonunda asıl kaygıları tedavinin kendisini anlamaya çalışmak olur. Oysa başarılı bir tedavinin sonunda hastanın zihninde tek bir düşünce kalmalıdır: "Artık kendi hayatımı yönetebiliyorum." Çünkü gerçek tedavi, kişiyi bir uzmana bağlayan değil; gerektiğinde destek alabilen ama hayatını kendi iradesiyle sürdürebilen bireyler yetiştirmeyi amaçlar. Etik de tam olarak bunun güvencesidir. Tedavinin bittiği yer, bağımlılığın başladığı yer olmamalıdır.