GİZEM TÜCCARLARI

Ne çok seviyoruz gizemli işleri… Hayatın olağan akışı, sıradan insanların sessiz mücadelesi, hukuka uygun yaşamanın ağırbaşlılığı, işini düzgün yapan insanların görünmeyen emeği nedense bize artık yeterince ilgi çekici gelmiyor. Buna karşılık karanlık odalar, kapalı kapılar, gizli görüşmeler, silahlar, mafya hikâyeleri, kavga, tehdit, güç gösterisi ve “derin” kelimesiyle süslenen her anlatı bir anda dikkatimizi çekiyor. Son dönemde Kozinoğlu üzerinden yeniden dolaşıma sokulan anlatılarda da aynı merakın izlerini görmek mümkün. Bir isim ortaya çıkıyor, ardından herkes bir anda istihbarat uzmanı kesiliyor; birkaç bilgi kırıntısı bir araya getiriliyor, bilinmeyen noktalar tahminlerle dolduruluyor ve sonunda ortaya gerçeklerden çok gizem pazarlayan bir anlatı çıkıyor. Sanki toplum olarak artık bilgiyle değil, gizemle ilgileniyoruz. Bilmekten ziyade “perdenin arkasında ne var?” sorusunu seviyoruz.

Burada mesele belirli bir kişi veya tek bir olay değildir. Daha geniş bir toplumsal eğilimden söz ediyoruz. Bir olayın gerçek anlamını araştırmak yerine onun etrafında ne kadar gizem oluşturabileceğimize bakıyoruz. Bir kişinin yaptığı işten çok, hakkında ne kadar bilinmeyen bulunduğu önem kazanıyor. Bir kurumun gerçek işleyişini anlamak yerine “derinlerde neler oluyor?” sorusuna kapılıyoruz. Bir olay hakkında doğrulanmış bilgiler yeterli gelmiyor; mutlaka görünmeyen aktörler, bilinmeyen bağlantılar ve açıklanmamış sırlar arıyoruz. Böylece gerçek hayatın karmaşıklığını anlamaya çalışmak yerine, kendi zihnimizde bir senaryo kuruyoruz. Sonra da o senaryoyu gerçekliğin kendisiymiş gibi anlatmaya başlıyoruz.

Gizem böyle bir ortamda yalnızca bir merak unsuru olmaktan çıkıyor, adeta ticari bir ürüne dönüşüyor. Çünkü gizem dikkat çeker. Dikkat ise günümüzün en değerli ekonomik ve sosyal kaynaklarından biridir. İnsanların birkaç saniyesini yakalayabilen, onları şaşırtabilen, korkutabilen veya meraklandırabilen içerikler daha hızlı dolaşıma girer. “Sıradan bir olay” başlığı kimsenin dikkatini çekmeyebilir; fakat “perde arkasındaki gerçek”, “gizli bağlantı”, “kimsenin bilmediği ayrıntı”, “derin yapı”, “şok bilgi” gibi ifadeler merak duygusunu harekete geçirir. Böylece bilgi üretmek ile dikkat üretmek arasındaki fark ortadan kalkmaya başlar. Bir şeyin doğru olması değil, gizemli görünmesi yeterli hale gelir.

İşte “gizem tüccarları” tam burada ortaya çıkar. Bunlar yalnızca belirli bir mesleği veya grubu ifade eden insanlar değildir. Herkesin bir anda uzman, analist, araştırmacı ve hatta istihbaratçı kesilebildiği bir kültürün ürünüdürler. Birkaç haber okuyan, birkaç eski belge gören, birkaç televizyon programı izleyen veya sosyal medyada birkaç hesap takip eden kişi, kısa sürede kendisini olayların perde arkasını bilen biri olarak konumlandırabiliyor. Bilgiyle kanaat arasındaki mesafe ortadan kalkıyor. Kanaat, bilgi gibi sunuluyor; tahmin, analiz gibi pazarlanıyor; söylenti ise “kulislere göre” ifadesinin arkasına saklanarak dolaşıma sokuluyor.

Oysa gerçek uzmanlık, bilinmeyen her şeyi biliyormuş gibi davranmak değildir. Tam tersine gerçek uzmanlık, neyin bilindiğini, neyin bilinmediğini ve hangi bilginin doğrulanabilir olduğunu ayırabilme disiplinidir. İstihbarat analizi de bundan bağımsız düşünülemez. Bir istihbarat değerlendirmesinin değeri, ne kadar gizemli göründüğüyle değil; verinin niteliği, kaynak güvenilirliği, analitik yöntem, alternatif açıklamalar ve belirsizliğin doğru ifade edilmesiyle ölçülür. Bilinmeyeni büyütmek kolaydır; bilinmeyenin sınırlarını dürüstçe göstermek ise çok daha zor bir iştir.

Ne var ki toplumun önemli bir bölümü bu ayrımı yapmakta zorlanıyor. Çünkü gizem, insan zihninin doğal merak duygusuna hitap ediyor. Kapalı kapının ardında ne olduğunu bilmek istiyoruz. Bir ismin neden belirli kişilerle görüştüğünü merak ediyoruz. Bir olayın görünmeyen tarafını araştırıyoruz. Bu merak kendi başına sorun değildir. Sorun, merakın doğrulama yükümlülüğünün önüne geçmesidir. Bir noktadan sonra “Bilmiyoruz” cevabı kabul edilmiyor. Her boşluk mutlaka bir hikâyeyle dolduruluyor. Her bilinmeyenin arkasında mutlaka bir plan aranıyor. Her tesadüf bir bağlantıya, her bağlantı bir örgüye, her örgü de büyük bir gizli senaryoya dönüştürülüyor.

Böylece komplo kültürü ile gizem kültürü birbirini beslemeye başlıyor. İnsanlar karmaşık olayların karmaşık nedenleri olabileceğini kabul etmek yerine, tek bir merkezden yönetilen büyük açıklamalar arıyor. Çünkü büyük açıklamalar daha kolay anlatılıyor. Gerçek hayat ise çoğu zaman daha sıkıcı, daha karmaşık ve daha belirsizdir. Bir olayın meydana gelmesinde onlarca farklı değişken rol oynayabilir. Kurumlar içerisinde farklı görüşler bulunabilir. İnsanların davranışlarında hata, tesadüf, kişisel tercih, bürokratik süreç ve dönemsel şartlar etkili olabilir. Fakat bunların hiçbiri “büyük gizem” kadar heyecan verici değildir.

İşte burada sıradan insanın hakkı olan gerçeklik de kayboluyor. Çünkü biz artık normal bir hayat süren insanı yeterince değerli görmüyoruz. Sabah işe giden, akşam evine dönen, ailesinin ihtiyaçlarını karşılayan, çocuklarını okula gönderen, vergisini ödeyen, komşusunun hakkına riayet eden, trafik kurallarına uyan, kimseyi tehdit etmeyen, kimsenin malına ve canına zarar vermeyen vatandaş bize fazla sıradan geliyor. Onun hayatında bir “perde arkası” yoksa anlatılacak hikâye de yokmuş gibi düşünüyoruz.

Oysa toplumun gerçek omurgasını tam da bu insanlar oluşturuyor. Devletin günlük hayatı, kurumların işleyişi, ekonominin dönmesi, şehirlerin yaşaması, çocukların yetişmesi, hastanelerin çalışması, okulların eğitim vermesi ve milyonlarca insanın hayatını sürdürebilmesi; sürekli gizemli olayların yaşandığı bir dünyadan değil, büyük ölçüde sıradan insanların sorumluluklarını yerine getirmesinden kaynaklanıyor. Fakat bu sessiz düzen, sosyal medya algoritmaları açısından yeterince dramatik değil. Dolayısıyla görünmez kalıyor.

Bugün bir insanın silah taşıması, karanlık ilişkiler içerisinde olduğuna dair bir iddia, mafya çevreleriyle bağlantılı gösterilmesi veya “devletin derinliklerini bildiği” izlenimi vermesi, onun toplumdaki görünürlüğünü artırabiliyor. Oysa dürüstlük, ölçülülük, hukuka bağlılık ve sıradan bir hayat aynı ölçüde dikkat çekmiyor. Burada ciddi bir değer tersine dönüşü meydana geliyor. İnsanlar bazen iyi ve düzenli bir hayatı değil, tehlikeli ve gizemli görünen hayatı daha etkileyici buluyor.

Bu durum özellikle gençler açısından ayrıca düşünülmelidir. Sürekli olarak güç, şiddet, silah, mafya, intikam, tehdit ve karanlık ilişkiler üzerinden kurulan hikâyeler, zaman içerisinde belirli davranışları romantikleştirebilir. Bir suç örgütünün gerçek dünyadaki sonuçlarıyla sosyal medyada oluşturulan estetik imajı aynı şey değildir. Gerçek hayatta şiddetin arkasında mağduriyetler, ailelerin parçalanması, özgürlüğün kaybı, hukuki yaptırımlar ve çoğu zaman geri dönülmesi mümkün olmayan sonuçlar bulunur. Fakat kurgu ve sosyal medya dili bunları birkaç saniyelik “karizma” görüntüsüne indirgeyebilir.

Böyle bir ortamda “güçlü görünmek” ile gerçekten güçlü olmak da birbirine karışır. Bağıran, tehdit eden, çevresine korku salan, sürekli kendisini gizemli göstermeye çalışan kişi güçlü zannedilebilir. Oysa toplumsal hayatın gerçek gücü çoğu zaman kontrol altında olabilmektedir. Kendisine verilen yetkiyi sınırları içerisinde kullanabilmek, öfkesini yönetebilmek, hukukun dışına çıkmamak, başkasının hakkını gözetmek ve gerektiğinde “bilmiyorum” diyebilmek, sosyal medyada gösterişli görünmeyebilir. Fakat medeni toplumların sürdürülebilirliği tam olarak bu davranışlarla mümkündür.

Bir başka sorun da “derinlik” kavramının içinin boşaltılmasıdır. Her bilinmeyene derinlik, her kapalı anlatıya strateji, her karanlık ilişkiye devlet sırrı, her söylentiye istihbarat anlamı yüklenmeye başladığında gerçek anlamda stratejik düşünce de değersizleşir. Çünkü gerçek strateji çoğu zaman gösterişsizdir. Gerçek analiz çoğu zaman sessizdir. Gerçek güvenlik çalışmaları, kamuya açık bir gösteri alanı değildir. Disiplin, yöntem, hukuk, veri ve kurumsal sorumluluk gerektirir. Her şeyi gizemli göstermek ise analiz değil, anlatı üretimidir.

Kozinoğlu gibi kamuoyunda merak uyandıran isimler üzerinden yapılan tartışmalarda da bu ayrımın korunması önemlidir. Bir kişinin hayatı, görevi, kariyeri veya hakkında yayımlanmış bilgiler elbette araştırılabilir. Belgeler incelenebilir, tarihsel bağlam kurulabilir, farklı kaynaklar karşılaştırılabilir. Fakat doğrulanmış bilgi ile sonradan üretilmiş anlatıyı birbirine karıştırmamak gerekir. Bir kişinin etrafında ne kadar gizem olduğu, onun hakkında ne kadar doğru bilgi bulunduğunu göstermez. Hatta bazen tam tersine, bilgi azaldıkça gizem artar.

Çünkü gizem çoğu zaman bilgi eksikliğinin üzerine kurulur. Bir odada ışık ne kadar azsa, içerideki nesnelerin şekli zihinde o kadar farklılaşır. Aynı şey toplumsal hafıza için de geçerlidir. Bilgi boşluğu büyüdükçe insan zihni o boşluğu kendi varsayımlarıyla doldurur. Bir kişi için kahramanlık hikâyesi kurulur, başka biri için karanlık bir senaryo yazılır. Sonra bu hikâyeler birbirleriyle yarışır. Gerçek ise bütün bu gürültünün arasında sessizce kaybolabilir.

Belki de artık “Kim ne biliyor?” sorusundan önce “Bunu nereden biliyoruz?” sorusunu sormamız gerekiyor. Bir iddianın kaynağı nedir? Belge var mı? Belge doğrulanmış mı? Bilgi hangi tarihe ait? Kaynak birincil mi, ikincil mi? Başka bağımsız kaynaklar aynı bilgiyi doğruluyor mu? Söylenen şey gerçekten bir bilgi mi, yoksa yorum mu? Yorum ise kimin yorumu? Bu sorular sıkıcı gelebilir. Fakat gerçeğe ulaşmanın yolu çoğu zaman tam da bu sıkıcı disiplinlerden geçer.

Gizem tüccarlarının en büyük avantajı, insanların sabırsızlığından yararlanmalarıdır. Onlar kesin cevap verirken gerçek araştırmacı belirsizlikleri sıralamak zorunda kalabilir. Gizem tüccarı “Bunun arkasında şu var” der; araştırmacı ise “Bunu söylemek için elimizde yeterli veri yok” diyebilir. Birincisi daha etkileyici görünür, ikincisi daha mütevazı. Fakat hakikatin ölçüsü etkileyicilik değildir.

Bu nedenle bilgi çağında asıl ihtiyaç duyduğumuz şey daha fazla gizem değil, daha fazla epistemik disiplin olabilir. Her duyduğuna inanmamak, her gördüğünü gerçek kabul etmemek, her anlatıyı paylaşmamak, bilmediğini biliyormuş gibi konuşmamak ve başkasının iddiasını kendi bilgimizmiş gibi sunmamak… Bunlar belki sosyal medyada büyük bir gösteri oluşturmaz. Fakat toplumun bilgi güvenliği açısından son derece değerlidir.

Çünkü bir toplumun yalnızca sınırları, kurumları ve fiziksel altyapısı korunmaz. O toplumun gerçeğe ulaşma kapasitesi de korunmak zorundadır. İnsanlar sürekli olarak gerçek ile kurgu arasında bırakılırsa, zaman içerisinde hiçbir bilgiye güvenmemeye başlayabilir. Herkesin “bir bildiği”, her olayın “gizli tarafı”, her kurumun “görünmeyen yüzü” olduğuna inanılan bir ortamda güven duygusu aşınır. Bir süre sonra gerçek bilgi ile dezenformasyon arasında ayrım yapmak zorlaşır.

Oysa güvenilir bir toplumun en önemli özelliklerinden biri, bilinmeyeni kabul edebilmesidir. Her sorunun bugün cevaplanması gerekmiyor. Her olayın arkasında mutlaka gizli bir merkez bulunması gerekmiyor. Her insanın hayatında anlatılmamış büyük bir sır olması gerekmiyor. Bazen bir olay gerçekten göründüğü kadar sıradandır. Bazen bir insan gerçekten sadece işini yapan bir vatandaştır. Bazen kapalı bir kapının arkasında büyük bir sır değil, yalnızca kapalı bir kapı vardır.

Belki de en büyük yanılgımız, sıradanlığı küçümsememizdir. Oysa hukuka uygun yaşamak, kimseye zarar vermemek, başkasının hakkına saygı göstermek ve kendi hayatını dürüstçe sürdürmek küçümsenecek bir şey değildir. Hatta toplum düzeninin devamı açısından en temel davranış biçimlerinden biridir. Bir ülkenin gerçek gücü, kaç kişinin kendisini “derin” gösterdiğinde değil; kaç milyon insanın hayatını hukuk içerisinde, sorumluluk bilinciyle ve birbirine zarar vermeden sürdürebildiğinde ortaya çıkar.

Bugün belki de biraz daha az gizeme, biraz daha fazla gerçeğe ihtiyacımız var. Biraz daha az “perde arkası”, biraz daha fazla belge. Biraz daha az söylenti, biraz daha fazla doğrulama. Biraz daha az mafya romantizmi, biraz daha fazla hukuka saygı. Biraz daha az silah gösterisi, biraz daha fazla güvenlik bilinci. Biraz daha az kavga ve tehdit, biraz daha fazla medeni iletişim. Biraz daha az kendisini “derin” gösterme çabası, biraz daha fazla gerçek bilgi.

Çünkü toplumların geleceğini gizem tüccarları değil, gerçeği ayırt edebilen insanlar belirler. Her karanlık hikâyeye inanmak zorunda değiliz. Her gizemli anlatının peşinden gitmek zorunda değiliz. Her bilinmeyeni büyük bir sır gibi görmek zorunda değiliz. İnsanların değerini de etraflarında oluşturulan sis perdesiyle ölçmek zorunda değiliz.

Ve belki en önemlisi şu: Çocuklarımıza “gizemli olmayı” değil, güvenilir olmayı; korku salmayı değil, sorumluluk almayı; silahı değil, hukuku; kavga etmeyi değil, kendini kontrol etmeyi; başkalarının hayatına hükmetmeyi değil, kendi hayatını onurlu biçimde kurmayı daha değerli gösterebildiğimiz gün, gizem tüccarlarının pazarı da küçülmeye başlayacaktır.

Çünkü gerçek hayatın en büyük başarısı, hakkında yüzlerce karanlık hikâye anlatılması değildir. Kimsenin arkasından gizem üretmek zorunda kalmayacağı kadar açık, temiz ve hukuka uygun yaşayabilmektir. Herkesin kendisini “derin” göstermeye çalıştığı bir çağda belki de en sahici derinlik, gösterişsiz bir hayatın içinde saklıdır: işini yapmak, sözünün arkasında durmak, hakkı gözetmek, kimseye zulmetmemek ve gece başını yastığa koyduğunda hayatını açıklamak için bir gizem hikâyesine ihtiyaç duymamak.

Gizem tüccarları ne kadar çok konuşursa konuşsun, hakikat hâlâ aynı yerde duruyor: Bir toplumun itibarı, kaç tane karanlık hikâye ürettiğiyle değil; kaç insanının dürüst, hukuka uygun ve onurlu yaşayabildiğiyle ölçülür.