GÖRÜNMEYENİN ANATOMİSİ: BİLİMİN AYNASINDA İZ BIRAKMAYAN YANILSAMASI VE ADLİ GERÇEKLİK

İnsan zihninin en eski yanılgılarından biri, bilinmeyeni kontrol edebileceğine, doğanın işleyişini kendi amaçları doğrultusunda manipüle edebileceğine ve kusursuz bir gizlilik alanı yaratabileceğine inanmasıdır. Bu yanılgı, yalnızca suç dünyasının karanlık hayallerinde değil, edebiyattan sinemaya, polisiye anlatılardan popüler bilim kurgularına kadar uzanan geniş bir kültürel hafızada kendisine yer bulmuştur. Sherlock Holmes’un keskin gözlemlerinden modern çağın laboratuvar teknolojilerine uzanan hikâyelerde, geride hiçbir iz bırakmayan eylemler, ölümün doğal görünümüne sığınan müdahaleler ve bilimin asla ulaşamayacağı düşünülen sırlar, insan merakını besleyen ortak bir temaya dönüşmüştür. Ancak burada gözden kaçırılan temel gerçek şudur: İnsan, doğanın kurallarını henüz bütünüyle anlamamış olabilir; fakat anlamadığı bir mekanizmanın varlığını, o mekanizmanın iz bırakmadığının kanıtı olarak sunamaz. Bilinmeyen ile mevcut olmayan arasındaki mesafe, bilimsel düşüncenin en önemli sınavlarından biridir.

DOĞA, HİÇBİR EYLEMİ KAYITSIZ BIRAKMAZ

Evren, insanın beklentilerine göre çalışan bir sahne değildir. Fizik, kimya ve biyoloji; niyetlerden, ideolojilerden, güç ilişkilerinden ve gizlilik arzusundan bağımsız biçimde kendi yasalarını işletir. Bir insanın bedeni de bu büyük düzenin dışında değildir. Hücrelerden dokulara, organlardan sinir sistemine kadar uzanan biyolojik yapı, sürekli bir etkileşim ve denge üzerine kuruludur. Yaşam dediğimiz olgu, aslında sayısız biyokimyasal sürecin eş zamanlı ve dinamik biçimde devam etmesidir. Bu süreçlerde meydana gelen değişimler, yalnızca bir organın işlevini değil, bütün organizmanın çalışma düzenini etkileyebilir. Dolayısıyla biyolojik sistemlere yönelik her müdahale, kendi nedensellik zinciri içerisinde değerlendirilmelidir. Buradaki asıl mesele, bir değişimin ilk bakışta görülüp görülmemesi değil, o değişimin organizmanın bütünü üzerindeki sonuçlarının bilimsel olarak açıklanabilir olup olmadığıdır.

İnsan bedenini kusursuz bir makine olarak tanımlamak da doğru değildir. Çünkü beden, mekanik bir düzenekten çok daha karmaşık, kendisini sürekli yenileyen ve çevresel koşullara uyum sağlamaya çalışan canlı bir sistemdir. Homeostazis olarak tanımlanan iç denge mekanizması, yaşamın sürdürülebilmesi için hayati öneme sahiptir. Ancak bu denge, sınırsız bir dayanıklılık anlamına gelmez. Organizmanın belirli sınırları, telafi mekanizmaları ve kırılganlıkları vardır. İşte adli bilimlerin önem kazandığı nokta da tam burasıdır: Bir biyolojik olayın yalnızca görünen sonucuna bakmak yerine, o sonucu meydana getiren süreçleri anlamak. Ölümün kendisi bir sonuçtur; adli tıp ise bu sonucun ardındaki nedenleri, koşulları ve birbirleriyle ilişkili bulguları araştırır.

BİLİMİN GÖREMEDİĞİ ŞEY, YOK SAYILABİLİR Mİ?

Adli bilimlerde en tehlikeli düşünsel hata, incelenmeyen bir olguyla mevcut olmayan bir olguyu aynı kabul etmektir. Bir araştırmada belirli bir bulguya rastlanmaması, o bulgunun hiçbir zaman var olmadığı anlamına gelmez. Bu ayrım, yalnızca toksikoloji açısından değil, bütün bilimsel disiplinler açısından temel bir epistemolojik ilkedir. Çünkü bilim, mutlak doğrulara sahip olduğunu iddia eden kapalı bir inanç sistemi değil; yeni veriler karşısında kendisini sınayan, yanlışlarını düzelten ve yöntemlerini geliştiren dinamik bir bilgi üretim sürecidir.

Bir laboratuvarın ortaya koyduğu sonuç, kullanılan yöntemin kapasitesi, incelenen materyalin niteliği, araştırmanın kapsamı ve elde edilen verilerin güvenilirliğiyle birlikte değerlendirilmelidir. Dolayısıyla bir raporda herhangi bir bulgunun yer almaması, tek başına kesin bir yokluk hükmü oluşturmaz. Burada bilimsel dürüstlük, sonuçların sınırlarını da açıkça ortaya koymayı gerektirir. Bir şeyin tespit edilememiş olmasıyla tespit edilmesinin mümkün olmadığı iddiası arasında ciddi bir fark vardır. İlki araştırmanın mevcut durumunu, ikincisi ise henüz kanıtlanmamış bir kesinlik iddiasını ifade eder.

Bu nedenle adli tıp, yalnızca laboratuvar cihazlarının hassasiyetinden ibaret değildir. Bilimsel yöntemin doğru uygulanması, bulguların bütüncül değerlendirilmesi, uzmanlar arasındaki disiplinler arası iletişim ve soruşturmanın doğru sorularla yürütülmesi de en az teknolojik kapasite kadar önemlidir. En gelişmiş cihazlar dahi yanlış soruyla başlatılmış bir araştırmanın bütün eksikliklerini kendiliğinden gideremez. Teknoloji veriyi görünür kılabilir; ancak o verinin ne anlama geldiğini belirleyen şey, bilimsel akıl yürütmedir.

ÖLÜMÜN GÖRÜNEN YÜZÜ VE GÖRÜNMEYEN NEDENLERİ

Ani ölümler, adli tıp açısından en dikkatli değerlendirilmesi gereken olayların başında gelir. Çünkü ölümün dışarıdan görünen biçimi ile onu meydana getiren biyolojik süreç her zaman aynı açıklıkta olmayabilir. Bazı vakalarda belirgin anatomik bulgular bulunabilirken bazı vakalarda ölümün nedeni ancak ayrıntılı incelemeler, klinik geçmiş, olay yeri verileri ve laboratuvar sonuçlarının birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılabilir. Bu durum, adli tıbbın yalnızca bir organın görüntüsüne veya tek bir laboratuvar sonucuna dayanamayacağını gösterir.

Özellikle kalp ve dolaşım sistemi gibi yaşamsal mekanizmalar söz konusu olduğunda, biyolojik gerçekliğin çok katmanlı yapısı daha belirgin hâle gelir. Kalbin elektriksel aktivitesi, damar sistemi, sinirsel düzenleme ve metabolik süreçler birbirinden bağımsız çalışan yapılar değildir. Bunlar, yaşamın devamlılığını sağlayan büyük bir sistemin birbirine bağlı parçalarıdır. Bu nedenle bir ölümün kardiyak nedenlerle gerçekleşmiş olması, bütün araştırmanın yalnızca kalp üzerinde yoğunlaştırılması gerektiği anlamına gelmez. Adli yaklaşım, görünen bulguların arkasındaki olası nedenleri de kapsayan geniş bir değerlendirme gerektirir.

Burada önemli olan, her ani ölümü şüpheli kabul etmek veya her doğal ölümü tartışmaya açmak değildir. Önemli olan, hiçbir ihtimali peşinen kutsallaştırmadan, hiçbir şüpheyi de kanıt yerine koymadan hareket edebilmektir. Bilimsel yaklaşımın gerçek gücü, önceden verilmiş bir hükmü doğrulamakta değil, eldeki veriler hangi sonuca işaret ediyorsa o sonuca ulaşabilmektedir.

ADLİ BİLİMLERİN HAFIZASI: ZAMAN HER ŞEYİ SİLEBİLİR Mİ?

İnsan hafızası yanılabilir, tanık anlatımları değişebilir, belgeler kaybolabilir ve olayların üzerinden yıllar geçebilir. Ancak adli bilimlerin en önemli özelliklerinden biri, geçmişte meydana gelmiş olayların bugünün bilimsel imkânlarıyla yeniden değerlendirilebilmesine olanak tanımasıdır. Teknolojinin gelişmesi, geçmişte sınırlı yöntemlerle incelenmiş materyallerin yeniden ele alınmasını mümkün kılabilmektedir. Bu durum, adaletin yalnızca olayın yaşandığı gün sahip olunan bilgiye mahkûm olmadığını gösterir.

Adli bilimlerde zamanın etkisi önemlidir; hiçbir materyalin sonsuza kadar değişmeden kalacağı varsayılamaz. Bununla birlikte biyolojik örnekler, dokular, kemik yapıları ve diğer fiziksel materyaller, koşullarına bağlı olarak geçmişe ilişkin değerli bilgiler barındırabilir. Bu nedenle yıllar önce sonuçlandırılmış bir olayın yeniden değerlendirilmesi, bilimsel açıdan kategorik olarak imkânsız değildir. Yeni yöntemler, farklı uzmanlık alanlarının katkısı ve daha önce yeterince açıklanamamış bulguların yeniden yorumlanması, adli araştırmalara yeni kapılar açabilir.

Burada adaletin hafızası ile bilimin hafızası arasında dikkat çekici bir ilişki vardır. Adalet, gerçeğe ulaşma iddiasını koruduğu sürece geçmişi yeniden sorgulayabilmelidir. Bilim ise geçmişte verilmiş bir hükmü yalnızca verilmiş olduğu için dokunulmaz kabul etmemelidir. Çünkü bilimsel gelişmenin en önemli göstergelerinden biri, dün yeterli görülen açıklamanın bugün daha kapsamlı bir bilgi karşısında yeniden ele alınabilmesidir.

KUSURSUZ SUÇ MİTİ VE İNSAN ZİHNİNİN KONTROL YANILSAMASI

Kusursuz suç düşüncesi, aslında yalnızca suçun gizlenebileceğine ilişkin bir iddia değildir. Aynı zamanda insanın karmaşık sistemler üzerinde mutlak kontrol kurabileceği yönündeki psikolojik arzusunun da bir yansımasıdır. İnsan zihni, belirsizlik karşısında kontrol arar. Bir olayın bütün sonuçlarını önceden hesaplayabileceğine, bütün ihtimalleri denetleyebileceğine ve hiçbir beklenmedik durumla karşılaşmayacağına inanmak ister. Oysa karmaşık sistemler, tek bir değişken üzerinden açıklanamayacak kadar çok sayıda etkileşim içerir.

Bu noktada entropi kavramı, popüler kültürde sıklıkla yanlış anlamlandırılsa da önemli bir düşünsel çerçeve sunar. Evrenin fiziksel düzeninde hiçbir süreç, insanın istediği kadar steril ve sonuçsuz bir biçimde gerçekleşmez. Her fiziksel ve kimyasal süreç, kendi koşulları içerisinde değişim üretir. Ancak bu durum, her olayın izlerinin mutlaka kolayca bulunabileceği veya her adli vakanın kesin biçimde çözülebileceği anlamına da gelmez. Bilimsel gerçekçilik, hem doğanın nedenselliğini hem de insan bilgisinin sınırlılığını aynı anda kabul etmeyi gerektirir.

Dolayısıyla kusursuz suç miti iki ayrı yanılgı üzerine kuruludur: Birincisi, doğanın işleyişinin bütünüyle kontrol edilebileceği düşüncesi; ikincisi ise insan bilgisinin mevcut sınırlarının evrensel bir sınır olduğu kabulüdür. Oysa laboratuvarların bugünkü kapasitesi ile gelecekte ulaşabileceği kapasite aynı değildir. Bugün açıklanamayan bir bulgu, yarın yeni bir yöntemle anlam kazanabilir. Bu yüzden bilim, bilinmeyeni bir sığınak olarak değil, araştırılması gereken bir alan olarak görür.

GERÇEĞİN EN BÜYÜK GÜVENCESİ: BİLİMSEL ŞÜPHE

Adli gerçeklik, yalnızca bir olayın nasıl gerçekleştiğini ortaya çıkarmakla ilgili değildir; aynı zamanda yanlış bir sonuca ulaşılmasını önlemekle de ilgilidir. Çünkü adaletin karşı karşıya olduğu en büyük risklerden biri, kanıtın yerine kanaatin geçirilmesidir. Bir şüpheyi kesinlik gibi sunmak da bir ihtimali hiçbir araştırma yapmadan dışlamak da aynı ölçüde tehlikelidir. Bilimsel şüphe, insanı kararsızlığa mahkûm eden bir yaklaşım değil, hüküm vermeden önce düşünmeye zorlayan entelektüel disiplindir.

Bu nedenle adli bilimlerin gerçek başarısı, yalnızca çözülen dosyaların sayısıyla ölçülemez. Yanlış teşhislerin önlenmesi, delillerin korunması, bağımsız uzman değerlendirmelerinin yapılması, bilimsel raporların denetlenebilir olması ve her türlü bulgunun hukuki güvenceler çerçevesinde değerlendirilmesi de bu başarının ayrılmaz parçalarıdır. Bir toplumda adalete duyulan güven, yalnızca suçluların cezalandırılmasıyla değil, masumiyetin de aynı kararlılıkla korunmasıyla güçlenir.

Sonuçta görünmeyen, mutlaka var olmayan değildir; ancak görünmeyene ilişkin her iddia da kendiliğinden gerçek kabul edilemez. Aradaki ayrımı belirleyen şey, bilimsel yöntem, doğrulanabilir kanıt ve akılcı değerlendirmedir. İnsanlık, doğanın bütün sırlarını çözmüş değildir. Fakat bilmediği şeyleri biliyormuş gibi sunmak zorunda da değildir. Gerçek bilim, kendi sınırlarını tanıdığı ölçüde güçlenir; gerçek adalet ise şüpheyi kanıta, kanaati hükme dönüştürmeden önce her ikisini de titizlikle sınar.

Çünkü kusursuz suç, insan zihninin ürettiği bir mit olabilir. Fakat kusursuz bir araştırma iddiası da aynı ölçüde sorgulanmalıdır. Adaletin aradığı şey, bir hikâyeye en çok benzeyen açıklama değil; bütün ihtimaller karşısında ayakta kalabilen gerçektir.