Türk Kültüründe Han Yağması ve Mülkiyetin Toplumsal Temeli
cumha.com.tr, tamamen tarafsız ve bağımsız bir haber platformudur. Köşe yazıları bölümünde yayımlanan içerikler, yazarların şahsi görüş ve değerlendirmelerinden oluşur. Platform, her görüşten yazara alan açan çok sesli yayın anlayışıyla farklı fikirlerin özgürce ifade edildiği tarafsız bir yayın zemini sunar.
Türk devlet geleneğinde her menkul ve gayrimenkul, milletin ortak malı kabul edilirdi. Bunu ispat etmek amacıyla hanların uyguladığı paylaşma yöntemine “han yağması” denirdi. Bu uygulamayı terk etmek, ihanetle eşdeğer görülür ve cezası genellikle ölüm olurdu.
Han yağması (diğer adlarıyla kençliyü veya han-ı yağma), eski Türk töresinde hükümdarın (han, kağan veya bey) cömertliğini göstermek, toplumsal dengeyi sağlamak ve halkla bağ kurmak amacıyla uyguladığı bir paylaşma ritüelidir.
Kaşgarlı Mahmud, Dîvânü Lugâti’t-Türk’te bunu kençliyü diye anar ve “hanların düğünlerinde veya bayramlarda yağma edilmek üzere hazırlanan sofra” diye tarif eder. Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’inde de komutanın mal yığmaması, servetini askere dağıtması gerektiği vurgulanır.
Bu sahne Dede Korkut’ta şöyle anlatılır:
“Ne zaman Kazan evini yağmalatsa, helallisinin elini tutar, dışarı çıkardı; ondan sonra yağma ederlerdi.”
Han yağması, hanın eşiyle otağdan çıkmasıyla başlayan; halkın, hanın mallarını serbestçe yağmalamasına izin verilen; cömertlik ve denge odaklı kadim bir Türk töresidir.
Türk Hanları bunu yaparken sanki
Âl-i İmrân Suresi 92’de ki ayeti uyguluyor gibidirler.
“Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu bilir.”
İslam dininin mülkiyeti tavsiye etmese de meşru görmesi, Selçuklulardan başlayarak Osmanlı’da da devam etmiştir. Yönetimin farklı kültürlere mensup yöneticilerle çeşitlenmesi, bu geleneğin dışında yetişmiş bir kadroyu da hâkimiyete getirmiştir. Bunun sonucunda mülkiyet duygusu, bu ayete rağmen
Hadîd Suresi ayet 10-11:
“Sizi, Allah yolunda harcamaktan alıkoyan nedir? Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır… Allah’a güzel bir borç veren kimseye, Allah onu kat kat artırır.”
milletle varlığını paylaşma duygusunun önüne geçmiştir.
Bu nedenle han yağması uygulaması, Osmanlı’da “çanak yağması” adıyla devam etmişti.
Şehzade sünnet düğünlerinde ve büyük şenliklerde.
Yeniçerilere ulufe (üç aylık maaş) dağıtımında.
Saray ziyafetlerinde etli pilav ve zerde dolu çanaklar dizilip işaretle yağmaya açılırdı.
Bu uygulama, 18. yüzyıl sonlarına kadar (örneğin 1784’te Fransız elçisinin kabulünde ki) kayıtlarda görülür. İzleri Tanzimat’a kadar sürmüştür.
Şunu kabul edelim ki Türklerin yönetici sınıfında mülkiyet duygusu islam sonrası ortaya çıkmış bir duygu ve kavramdır.
İslam da özel mülkiyeti meşru görür, korur ve helal kazanmayı teşvik eder; sınırsız birikimi ve cimriliği ise teşvik etmeyen bir din olarak, bugün fon vurgunu ve belediye vurgunları ile yaşananların sorumlusu olarak görülemez.
