10 Kasım’da Milletini Yetim Bırakan Yetim

“Üstümüzde üç kıtanın kaydı
Tarih dizimizde doğdu büyüdü”
Bekir Sıtkı Erdoğan

Her Türk evladı her 10 Kasım’da, el attığı her işte, okuduğu her kitapta, yürüdüğü her yolda onu neden anıyor kısaca özetleyelim.

1881 yılında Selanik’te dünyaya geldi. Babası Ali Rıza Efendi (gümrük memuru, daha sonra kereste ticaretiyle uğraşan), annesi Zübeyde Hanım’dır.
Altı kardeşten yalnızca o ve kız kardeşi Makbule yetişkinliğe ulaşabildi; diğerleri küçük yaşta hastalık nedeniyle hayatını kaybetti.
Öğrenimine annesinin isteğiyle geleneksel mahalle mektebinde başladı. Kısa süre sonra babasının tercihiyle, o döneme göre yeni usullerle eğitim veren Şemsi Efendi Mektebi’ne geçti. Babasını yaklaşık 7 yaşındayken (1888 civarı) kaybetti. Aile maddi sıkıntıya düştü; bir süre annesi ve kardeşiyle dayısının Langaza yakınlarındaki çiftliğinde yaşadı. Sonra Selanik’e dönerek öğrenimine devam etti.
Devlet ona sahip çıkıp imkân vererek, yetimliğin imkânsızlıklarını aşmasını sağladı. Artık hayatında kardeşi ve annesinden başka bir şeyler daha vardı: Devleti ve milleti.
1893’te Selanik Askerî Rüştiyesi’ne girdi. Matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Bey, zekâsından etkilenerek ona “Kemal” adını ekledi. Böylece Mustafa Kemal adını aldı. Bu dönem, askerî eğitime yöneldiği ve kişiliğinin şekillenmeye başladığı yıllardır.
Çocukluğu, Osmanlı’nın çok kültürlü Selanik ortamında, aile kayıpları, ekonomik zorluklar ve modern eğitim tercihiyle şekillenmiştir.
1896–1899: Manastır Askerî İdadisi’nde okudu. Tarih, edebiyat ve yabancı dillere ilgi duydu; sınıfında başarılı oldu.
13 Mart 1899: İstanbul’daki Mekteb-i Harbiye’ye (Harp Okulu) piyade sınıfına girdi.
10 Şubat 1902: Teğmen rütbesiyle mezun oldu ve Harp Akademisi’ne geçti.
11 Ocak 1905: Kurmay Yüzbaşı olarak Harp Akademisi’nden mezun oldu.
İlk Görevler
Mezuniyet sonrası siyasi faaliyetleri nedeniyle “ceza” olarak Şam’daki 5. Ordu’ya atandı (1905–1907). Burada Dürzi ayaklanmalarının bastırılmasında görev aldı, gerilla savaşı tecrübesi kazandı ve arkadaşlarıyla gizli Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurdu. 1907’de kolağası (kıdemli yüzbaşı) oldu ve merkezi Manastır’da bulunan 3. Ordu’ya (Selanik şubesi) atandı.
Önemli Askerî Görevler
1909 – 31 Mart Vakası: Hareket Ordusu’nun kurmay başkanı olarak İstanbul’a geldi ve isyanın bastırılmasında rol oynadı.
1910: Fransa’da Picardie manevralarına katıldı.
1911–1912 Trablusgarp Savaşı: İtalyan işgaline karşı Tobruk ve Derne’de görev yaptı. Tobruk’ta başarılı bir muharebe yönetti; Derne’de gözünden yaralandı. Burada binbaşı rütbesine yükseldi ve Derne Komutanlığı yaptı. Yerel aşiretleri örgütleyerek gayrinizami savaş tecrübesi kazandı.
1912–1913 Balkan Savaşları: Gelibolu ve Bolayır’daki birliklerle katıldı. Bolayır Kolordusu kurmay başkanı olarak II. Balkan Savaşı’nda Edirne ve Dimetoka’nın geri alınmasında önemli rol oynadı.
Bu dönemde hem kurmay yeteneklerini geliştirdi hem de Osmanlı’nın içinde bulunduğu siyasi ve askerî çöküşü yakından gözlemledi. Bu deneyimler, daha sonraki Çanakkale ve Kurtuluş Savaşı’ndaki liderliğinin temelini oluşturdu.

Çanakkale’den, Doğu’ya, Kanal’dan Milli Mücadele’ye ve Cumhuriyet’e Giden Yol:

1915’in yazında Çanakkale’de Mustafa Kemal’in verdiği emir netti: “Size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum” dediği askerlerin birçoğu daha yirmi yaşındaydı. Kanı toprağa karışan bu askerlere ve milletine olan sevgisi bu savaşta aşka dönüştü. Onu şöyle tarif ediyordu: “Birkaç dakika içinde öleceklerini bile bile bilenlerin ağızlarından Kur’an ayetleri dökülüyor, bilmeyenler şahadet getiriyor, onu da bilmeyenler besmele çekerek ölüme koşuyorlardı.” Çanakkale zaferdi ama o zaferden sonra geceleri uykusunu bölen en önemli endişesi, Çanakkale’de âşık olduğu milletin geleceğinin belirsizliğiydi.

Çanakkale’den sonra onu Doğu’ya gönderdiler. 1916’da Kafkas Cephesi’nde, Doğu Anadolu’nun dağlarında, soğuk ve açlıkla boğuşan bir orduyu devraldı. Sarıkamış felaketinin acısı hâlâ tazeydi; binlerce asker donarak ölmüştü. Mustafa Kemal o dağlarda yürürken, karın altında kalan meçhul mezarları gördükçe içi buruluyordu. Zafer kazandığı yerlerde bile sevinç değil, kaybedilenlerin hesabı vardı. Doğu’nun rüzgârı ona sadece soğuğu değil, imparatorluğun artık dayanamayacağını da fısıldıyordu.
Sonra onu Filistin’e, Kanal Cephesi’ne yolladılar. 1917’nin yazında 7. Ordu’nun başına geçtiğinde Sina çölünün sıcağı altında bir ordu vardı ki hem İngilizlerin hem de Alman komutanların Avrupa’daki Alman cephesini rahatlatmak için sıradışı planlarının altında eziliyordu. Yıldırım Ordular Grubu’nun Alman komutanı Falkenhayn, gerçekçi olmayan taarruz emirleri yağdırıyordu. Mustafa Kemal, cephanesiz, susuz, yorgun askerlerle Kanal’a doğru yürünemeyeceğini defalarca yazdı. Raporlarının çoğu ya dikkate alınmadı ya da “bozgunculuk” diye nitelendirildi. Bir keresinde merkeze çektiği telgrafta ordunun yok olacağını açıkça söyledi. Cevap gecikince komutanlıktan istifa etmeyi bile düşündü. O günlerde en çok üzüldüğü şey düşmanın gücü değil, kendi üstlerinin gerçekleri görmek istememesiydi.
Gazze önlerinde ve sonrasında yapılan taarruzlar ağır kayıplarla sonuçlandı. Çölün sıcağında yaralılar su bulamadığı için ölüyordu. Mustafa Kemal, bir gün geri çekilen bir alayın arasında yürürken, yirmi yaşında bir erin elinde annesine yazdığı yarım kalmış mektubu gördü. Mektubun son cümlesi “annem, susuzluktan…” diye kesilmişti. O an Çanakkale’de toprağa düşenlerin yüzleriyle bu çölde ölenlerin yüzleri birbirine karıştı. 1918’in eylülünde Allenby’nin büyük taarruzu başladığında cephe tamamen çöktü. Mustafa Kemal, kalan birlikleri toplayıp Halep’e doğru düzenli bir geri çekiliş başlattı. Kaçanlarla, yaralılarla, cephanesiz kalanlarla dolu yollarda yürürken sadece toprak kaybetmediğini, bir imparatorluğun son nefesini de duyduğunu hissetti. Halep önlerinde son direnişi örgütlerken yanındaki subaylara “Artık bu ordu, bu millet için değil, sadece şeref için savaşıyor” dediği söylenir. O sözün altında, yıllardır biriken bütün o genç yüzlerin sessizliği vardı.
Savaş bitince o sessizlik daha da büyüdü. Mondros’tan sonra Anadolu’nun her köşesinden kötü haberler gelmeye başladı. İzmir’in işgal edildiği haberi geldiğinde, Selanik’te doğmuş bir adam olarak memleketinin bir parçasının daha elden gittiğini hissetti. İstanbul’da padişah hükümeti çaresizdi. 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktığında yanında çok az insan vardı. Amasya’da, Erzurum’da, Sivas’ta kongreler toplarken bazı eski arkadaşları “artık iş işten geçti” diyordu. Her “hayır” cevabı onu biraz daha yalnız bırakıyordu.
Buna rağmen Milli Mücadele başladı. Ve her kayıp, sadece bir asker değil; bir ailenin son umudu, bir köyün son erkeğiydi. O listeleri okurken bazen odanın kapısını kapatır, bir süre hiç konuşmazdı.
Milli Mücadele başarıya erişip 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildiğinde, Mustafa Kemal’in yüzünde bir zafer gülüşü vardı. Ama o gülüşün altında Çanakkale zaferi, Şark cephesinin direnişi, Kanal cephesinin kederi, Sakarya’nın umudu ve şehitlerin son bakışı duruyordu. Onu en çok üzen şey, savaşların kendisi değildi. En çok üzen şey, o savaşlarda kaybedilenlerin bir daha hiç geri gelmeyeceğini bilmekti.
Yine de her sabah kalkıp milletin geleceği için milletle yürümeye devam etti.
Çünkü o yürüyüş, şehitlerden geri kalanların varlığını korumanın tek yolu idi.
10 Kasım 1938’den sonra da her Türk evladı her 10 Kasım’da, el attığı her işte, okuduğu her kitapta, yürüdüğü her yolda, onun umutsuzluktan umut çıkardığı günleri unutmamak için onu anıyor.