COP31 ANTALYA: İKLİM DİPLOMASİSİNİN GÖRÜNMEYEN CEPHESİ

Bugün Antalya'da gerçekleştirilecek COP31, Türkiye'nin ev sahipliği yapacağı sıradan bir uluslararası konferans değildir. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin 31. Taraflar Konferansı olan bu organizasyon, dünyanın siyasi, ekonomik, teknolojik ve diplomatik güç merkezlerinin aynı masada buluşacağı önemli bir uluslararası müzakere alanıdır.

Cumha adına bu organizasyonu takip edecek yazar ve muhabir arkadaşlarımızın öncelikle bir hususu göz önünde bulundurmasını istiyorum: COP zirveleri yalnızca iklim politikalarının üretildiği platformlar değildir. Aynı zamanda küresel çıkar çatışmalarının, ekonomik nüfuz mücadelelerinin, diplomatik baskıların ve uluslararası meşruiyet arayışlarının yürütüldüğü alanlardır.

Bu nedenle Antalya'da yalnızca kürsülerde yapılan konuşmaları, devlet başkanlarının açıklamalarını ve yayımlanan sonuç bildirgelerini takip etmek yeterli olmayacaktır. Asıl gazetecilik, açıklanan hedeflerle bu hedeflerin arkasındaki çıkar ilişkilerini birlikte okuyabilmekten geçmektedir.

1. COP zirvelerinin geçmişini bilmeden COP31'i okuyamayız

İlk COP, 1995 yılında Berlin'de gerçekleştirildi. O tarihten itibaren iklim zirveleri, küresel çevre politikalarının şekillendiği ve uluslararası müzakere mekanizmalarının geliştiği bir sürece dönüştü.

2009 Kopenhag COP15, bu sürecin yalnızca çevresel değil, istihbarat ve diplomatik rekabet açısından da değerlendirilmesi gerektiğini gösteren önemli örneklerden biridir.

Edward Snowden tarafından sızdırılan belgeler üzerine 2014 yılında The Guardian'da yayımlanan araştırma, ABD Ulusal Güvenlik Ajansı'nın (NSA) Kopenhag müzakereleri öncesinde ve sırasında diğer ülkelerin diplomatik pozisyonlarına ilişkin istihbarat topladığını ortaya koydu. Danimarka'nın müzakere planları ve Çin-Hindistan koordinasyonu hakkında elde edilen bilgilerin ABD'li müzakerecilere aktarıldığı bildirildi.

Bu olayın gazetecilik açısından anlamı açıktır: Uluslararası iklim müzakerelerinde bilgi, yalnızca bilimsel bir kaynak değil, aynı zamanda diplomatik pazarlık gücüdür.

Bir ülkenin diğer ülkelerin kırmızı çizgilerini, müzakere sınırlarını ve taviz verme kapasitesini önceden öğrenmesi, masadaki güç dengesini etkileyebilir.

Dolayısıyla COP31'de de bilgi güvenliği, diplomatik temaslar, kapalı toplantılar ve müzakere belgelerinin dolaşımı yakından izlenmelidir.

2. COP26: Bilimsel raporlar bile çıkar mücadelesinin dışında değil

2021 yılında Glasgow'da gerçekleştirilen COP26 öncesinde BBC tarafından yayımlanan araştırma, iklim değişikliğine ilişkin bilimsel değerlendirme süreçlerinin nasıl bir lobicilik mücadelesine konu olabildiğini gösterdi.

BBC'nin eriştiği 32 binden fazla belge ve başvuru arasında Suudi Arabistan, Japonya ve Avustralya gibi ülkelerin, fosil yakıtlardan hızlı uzaklaşılması yönündeki bazı ifadelerin yumuşatılmasını isteyen değerlendirmeleri bulunuyordu.

Burada dikkat edilmesi gereken husus, bilimsel raporların kendisi ile bu raporlara yönelik siyasi ve ekonomik müdahale girişimlerinin birbirinden ayrılmasıdır.

COP26'nın son müzakere aşamasında ise kömürün kullanımının tamamen aşamalı olarak terk edilmesi anlamına gelen phase-out ifadesi, Hindistan ve Çin'in itirazları sonrasında phase-down, yani aşamalı azaltım ifadesine dönüştürüldü.

Bu değişiklik yalnızca iki kelimelik bir terminoloji tartışması değildi. Enerji politikaları, ekonomik bağımlılıklar ve devletlerin egemenlik alanları arasındaki mücadelenin sonuç metnine yansımasıydı.

Muhabir arkadaşlarımızın Antalya'da özellikle dikkat etmesi gereken nokta budur: Uluslararası metinlerdeki kelime değişiklikleri bazen milyarlarca dolarlık ekonomik çıkarların ve uzun vadeli enerji stratejilerinin karşılığını taşıyabilir.

3. COP28: Çıkar çatışması ve kurumsal meşruiyet sorunu

2023 yılında Dubai'de gerçekleştirilen COP28, uluslararası kamuoyunda önemli bir tartışmayı gündeme taşıdı.

Zirve başkanı Sultan Al Jaber aynı zamanda Birleşik Arap Emirlikleri'nin ulusal petrol şirketi ADNOC'un CEO'suydu.

Centre for Climate Reporting ve BBC tarafından yayımlanan araştırmada, Al Jaber'in zirveyle bağlantılı diplomatik görüşmelerini ADNOC'un petrol ve doğal gaz ticari çıkarlarını ilerletmek amacıyla kullanmaya yönelik hazırlıklar yaptığına ilişkin sızdırılmış belgeler incelendi.

Bu iddialar, iklim müzakerelerinin tarafsızlığı ve başkanlık makamının kurumsal bağımsızlığı konusunda ciddi sorular doğurdu.

Burada gazetecilerin sorgulaması gereken mesele, yalnızca bir kişinin iki farklı görevi yürütmesi değildir. Asıl mesele, uluslararası bir müzakere platformunun karar süreçlerinde kamusal sorumluluk ile ticari çıkarların birbirinden ne ölçüde ayrılabildiğidir.

4. COP29: Fosil yakıt lobilerinin görünürlüğü

2024 yılında Bakü'de düzenlenen COP29 da benzer tartışmaların odağındaydı.

Kick Big Polluters Out koalisyonunun katılımcı listeleri üzerinden yaptığı incelemeye göre zirveye en az 1.773 fosil yakıt lobicisi katıldı.

Bu sayı, iklim değişikliğinden en fazla etkilenen bazı ülkelerin delegasyonlarından daha fazlaydı.

Bu verinin önemi yalnızca katılımcı sayısıyla sınırlı değildir. Uluslararası zirvelerde hangi aktörlerin erişim imkânına sahip olduğu, hangi görüşlerin hangi kanallardan iletildiği ve müzakere süreçlerine kimlerin nüfuz edebildiği de araştırılmalıdır.

Bir gazeteci şu soruları sormalıdır:

• Bir şirketin delegasyonla ilişkisi nedir?
• Hangi şirketler karar vericilerle özel görüşmeler yapmaktadır?
• Ticari çıkarlar hangi diplomatik temaslar üzerinden gündeme getirilmektedir?
• Fosil yakıt sektörünün temsilcileri hangi yan etkinliklerde ve platformlarda yer almaktadır?

Katılımcı olmak tek başına bir manipülasyon kanıtı değildir. Ancak çıkar ilişkilerinin şeffaf biçimde ortaya konulması, kamuoyunun bilgi edinme hakkının gereğidir.

5. Aktivistler, istihbarat faaliyetleri ve sivil alanın daraltılması

COP zirvelerinin geçmişinde yalnızca devletler ve şirketler arasındaki mücadeleler bulunmuyor. Çevre aktivistlerinin, sivil toplum kuruluşlarının ve protesto hareketlerinin güvenlik politikalarıyla karşı karşıya geldiği örnekler de mevcut.

İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün (Human Rights Watch) 2021 tarihli değerlendirmesinde, 2018 Polonya COP24 öncesinde en az 13 çevre aktivistinin ulusal güvenlik gerekçesiyle ülkeye girişinin engellendiği, toplantı döneminde protesto ve gözetim yetkilerinin genişletildiği belirtildi.

2015 yılında yayımlanan Güney Afrika istihbarat belgelerine ilişkin Al Jazeera araştırmasında ise Greenpeace yöneticisi Kumi Naidoo hakkında Güney Kore istihbaratından gelen güvenlik değerlendirmesi talebi gündeme getirildi.

Bunlar, çevre hareketlerinin uluslararası güvenlik politikalarıyla kesişebildiğini gösteren örneklerdir.

Antalya'da gazetecilerimizin güvenlik tedbirlerini, protesto alanlarını, sivil toplum kuruluşlarının faaliyetlerini ve katılım koşullarını da takip etmesini önemsiyorum.

Güvenlik gerekçesiyle alınan tedbirlerle ifade ve örgütlenme özgürlüğü arasındaki sınır, uluslararası organizasyonların meşruiyeti açısından önemlidir.

6. Asıl mücadele: Küresel kamuoyu ve meşruiyet yönetimi

COP zirvelerinin belki de en az konuşulan, fakat en önemli boyutlarından biri algı ve anlatı yönetimidir.

Uluslararası sistemde bir aktörü durdurmanın tek yolu ekonomik yaptırım, askeri güç veya hukuki düzenleme değildir.

Bazen bir ülkenin, şirketin ya da sektörün uluslararası kamuoyundaki meşruiyetini tartışmaya açmak, onun hareket alanını daraltabilir.

Bu süreçte beş temel mekanizma öne çıkar:

Gündem belirleme: Hangi konunun dünyanın öncelikli sorunu olarak sunulacağına karar verilmesi.
Normatif baskı: Devletlerin ve şirketlerin uluslararası kabul gören davranış standartlarına uyum sağlamaya yöneltilmesi.
Karşı kamuoyu oluşturma: Tartışmalı politikaların medya, sivil toplum ve uluslararası platformlar üzerinden sorgulanması.
İtibar yönetimi: Ülkelerin ve şirketlerin çevresel sorumluluk algısını güçlendirmeye veya korumaya çalışması.
Davranışsal caydırıcılık: Ekonomik, diplomatik ve toplumsal maliyetler oluşturarak belirli politikaların uygulanmasını zorlaştırmak.

Bu mekanizmalar her zaman kötü niyetli değildir. İklim krizine ilişkin bilimsel gerçeklerin kamuoyuna aktarılması ve çevresel sorumluluğun güçlendirilmesi de meşru amaçlardır.

Ancak aynı araçların ekonomik ve siyasi çıkarlar doğrultusunda kullanılabileceği de unutulmamalıdır.

Bu nedenle muhabirlerimiz, kendilerine sunulan her mesajın hangi aktör tarafından, hangi hedef kitleye, hangi zamanlamayla ve hangi amaçla iletildiğini sorgulamalıdır.

7. Antalya'da özellikle dikkat edilmesi gereken örtük mesajlar

Cumha ekibinin en önemli görevlerinden biri de zirvenin iletişim ve algı boyutunu çözümlemektir.

Örtük mesajlar her zaman gizli bir talimat veya bilinçaltına yönelik bir müdahale şeklinde ortaya çıkmaz. Çoğu zaman kelime seçimleri, görsel tercihler, konuşma sıralamaları, semboller, seçilmiş istatistikler ve haberlerin zamanlaması üzerinden oluşturulur.

Bu nedenle şu hususları yakından izlemeliyiz:

1. Terminoloji değişiklikleri: Bir karar metninde kullanılan ifadeler neden değiştiriliyor? Hangi kelime hangi ülkenin veya sektörün çıkarına hizmet ediyor?
2. Seçilmiş veriler: Kamuoyuna açıklanan rakamların kaynağı nedir? Hangi veriler öne çıkarılırken hangileri dışarıda bırakılıyor?
3. Görsel diplomasi: Hangi devlet başkanları, şirket yöneticileri ve uluslararası kuruluş temsilcileri birlikte görüntüleniyor? Bu görüntüler hangi siyasi veya ekonomik mesajı taşıyor?
4. Yan etkinlikler: Resmî müzakerelerin dışında hangi şirketler, düşünce kuruluşları, vakıflar ve lobiler hangi gündemleri öne çıkarıyor?
5. Zamanlaması dikkat çeken açıklamalar: Kritik müzakere anlarında yayımlanan belgeler, raporlar ve medya haberleri hangi aktörlerin pozisyonunu güçlendiriyor?
6. Söylem çerçevesi: Türkiye ve diğer ülkeler hangi kavramlarla tanımlanıyor? Enerji güvenliği, iklim sorumluluğu, kalkınma hakkı ve finansman yükümlülükleri nasıl çerçeveleniyor?

Burada temel ilkemiz şu olmalı: Bir mesajın örtük anlam taşıması ihtimali, onun manipülasyon olduğunu tek başına kanıtlamaz. Bu ihtimal araştırılmalı, kaynakları bulunmalı ve somut verilerle doğrulanmalıdır.

8. Türkiye açısından COP31: Ev sahipliğinden stratejik diplomasiye

Türkiye'nin COP31'e ev sahipliği yapması, yalnızca uluslararası bir organizasyonun gerçekleştirilmesi anlamına gelmiyor.

Enerji güvenliği, doğal gaz, yenilenebilir enerji, nükleer enerji, sanayi dönüşümü, karbon piyasaları, su güvenliği, tarım ve gıda arzı gibi başlıklar Türkiye'nin ulusal çıkarlarıyla doğrudan ilişkilidir.

Türkiye'nin gelişmekte olan ülke kimliği, enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesi ihtiyacı, sanayi üretim kapasitesi ve bölgesel jeopolitik konumu birlikte değerlendirilmelidir.

Ayrıca Türkiye'nin ev sahipliği ile müzakere başkanlığı arasındaki kurumsal görev paylaşımı da doğru anlaşılmalıdır. Türkiye konferansa ev sahipliği yaparken Avustralya müzakerelerin başkanlığını üstlenmektedir.

Bu durum, Türkiye'nin diplomatik koordinasyon ve uluslararası kamu diplomasisi kapasitesini ayrıca önemli hâle getiriyor.

Bizim gazetecilik görevimiz Türkiye'nin her açıklamasını sorgusuz desteklemek veya her uluslararası eleştiriyi dış müdahale olarak nitelendirmek değildir.

Görevimiz, Türkiye'nin çıkarlarını, haklarını, sorumluluklarını ve müzakere kapasitesini doğru bilgiyle ortaya koymaktır.

9. Cumha ekibine saha talimatı: Haber değil, bağlantı araştırın

Antalya'daki çalışma süresince arkadaşlarımızın şu gazetecilik ilkelerini benimsemesini istiyorum:

• Resmî açıklamaları bağımsız kaynaklarla karşılaştırın.
• Mümkün olduğunca birincil belgelere ulaşın.
• Kapalı toplantılardan sızdığı iddia edilen belgelerin doğruluğunu teyit edin.
• Şirketlerin ve lobilerin kurumsal bağlantılarını araştırın.
• Akademisyenlere, müzakerecilere, bağımsız uzmanlara ve sivil toplum temsilcilerine ulaşın.
• Bir iddiayı haberleştirirken ilgili tarafın yanıtını almaya çalışın.
• Bilgi operasyonu ihtimalini değerlendirirken kaynağın kimliğini, yayın zamanlamasını ve olası çıkar ilişkilerini inceleyin.
• Görüntülerin ve açıklamaların bağlamından koparılmasına izin vermeyin.
• Henüz doğrulanmamış bilgileri kesin hüküm şeklinde yayımlamayın.

Özellikle sosyal medyada dolaşıma sokulan belgeler, anonim hesapların iddiaları, yapay zekâyla üretilmiş görüntüler ve bağlamından koparılmış video kayıtları konusunda dikkatli olunmalıdır.

Bir başka önemli konu da gazetecilerimizin kendi haberlerinin de bir algı operasyonunun parçası hâline getirilebileceğini unutmamasıdır.

SONUÇ: Antalya'da yalnızca iklimi değil, küresel güç ilişkilerini de takip edin

COP31, Türkiye için önemli bir diplomatik sınav olduğu kadar, uluslararası sistemin nasıl çalıştığını gözlemlemek açısından da önemli bir fırsattır.

Dünyanın farklı ülkelerinden gelen liderler, diplomatlar, şirket temsilcileri, bilim insanları, istihbarat çevreleriyle bağlantılı uzmanlar, düşünce kuruluşları ve sivil toplum örgütleri aynı organizasyonun farklı alanlarında faaliyet gösterecek.

Burada herkes aynı şeyi konuşuyor gibi görünse de herkesin aynı şeyi amaçladığını varsayamayız.

Kimi iklim finansmanının artırılmasını, kimi enerji pazarındaki konumunu korumayı, kimi yeni teknoloji yatırımlarını, kimi uluslararası meşruiyetini güçlendirmeyi, kimi de kendi ülkesinin ekonomik ve stratejik çıkarlarını ilerletmeyi hedefleyebilir.

Bu nedenle Cumha ekibinden beklentim, Antalya'da yalnızca konuşmaları aktarmak değil, konuşmaların arkasındaki ilişkileri de araştırmasıdır.

Bir ülkenin uluslararası etkisi yalnızca sahip olduğu ekonomik, askeri veya teknolojik kapasiteyle ölçülmez. Kendi hikâyesini anlatabilme, başkalarının hikâyesini sorgulayabilme ve küresel gündemin oluşumuna katkı sunabilme kapasitesi de bu etkinin bir parçasıdır.

COP31'de Türkiye'nin ihtiyacı olan şey yalnızca başarılı bir ev sahipliği değildir. Aynı zamanda kendi enerji gerçeklerini, kalkınma önceliklerini, çevresel sorumluluklarını ve uluslararası tezlerini dünyaya anlatabilen güçlü bir kamu diplomasisidir.

Cumha'nın Antalya'daki gazetecilik çizgisi de bu anlayış üzerine kurulmalıdır.

Kürsüde söyleneni yazın. Masada konuşulanı araştırın. Metindeki kelimeyi inceleyin. Görüntünün arkasındaki ilişkiyi sorgulayın. Verinin kaynağını bulun. Mesajın kime, neden ve hangi amaçla verildiğini çözümleyin.

Çünkü bazen uluslararası siyasetin en önemli gelişmesi, açıklanan kararın kendisinde değil, o kararın neden o şekilde açıklandığında gizlidir.

Antalya'da yalnızca bir iklim zirvesi izlemeyeceğiz. Küresel güçlerin, ekonomik çıkarların, diplomatik anlatıların ve uluslararası meşruiyet mücadelelerinin kesiştiği bir alanı takip edeceğiz.

Cumha'nın görevi bu alanı doğru okumak, doğru sorgulamak ve kamuoyuna gerçeği bütün boyutlarıyla aktarmaktır.