BIRAKIN BİRAZ SAPLANTILI OLALIM!

Saplantı denildiğinde hemen kaşlar çatılır. Çünkü bu kelimeye yalnızca karanlık anlamlar yüklemeye alıştık: ölçüsüzlük, hastalık, bağımlılık, kontrol kaybı… Oysa insanlık tarihindeki büyük keşiflerin, sanat eserlerinin, hukuk mücadelelerinin ve bilimsel başarıların arkasında biraz da vazgeçememe hâli yok mudur?

Bir konuda uzmanlaşmak, yalnızca o konuyu sevmekle mümkün değildir. Aynı soruya yüzlerce kez dönmek, başkalarının gözden kaçırdığı ayrıntıyı aramak, defalarca başarısız olmasına rağmen yeniden denemek gerekir. İnsan bazen bir meseleyi zihninin merkezine yerleştirmeden onun derinliklerine inemez. Herkesin bakıp geçtiği yerde durmak, kazmak ve kolay cevaba razı olmamak zorundadır.

Belki de bunun adına “olumlu saplantı” ya da “üretken takıntı” demeliyiz.

Çünkü her saplantı aynı değildir. İnsanın kendisine veya bir başkasına zarar veren, hayatı daraltan, iradeyi ve gerçeklik duygusunu zayıflatan saplantı elbette romantikleştirilemez. Ancak insanı öğrenmeye, üretmeye, araştırmaya ve geliştirmeye yönelten yoğun zihinsel bağlılığı da hemen hastalık olarak damgalamak doğru değildir. Burada belirleyici olan, yoğunluğun kendisi değil; o yoğunluğun kimi beslediği, ne ürettiği ve kişinin özgürlüğünü koruyup korumadığıdır.

Bu noktada aşkı da tartışmanın dışında bırakamayız. Bir insana aşk anlamında saplanmak, her zaman yalnızca yıkım doğurmayabilir. Bazen ulaşılamayan, karşılık bulmayan ya da kişinin içinde tamamlanamayan bir aşk; şiire, romana, müziğe, resme, düşünceye ve mücadeleye dönüşebilir. İnsan, yöneltemediği duygusal enerjiyi üretime aktararak yalnızca acısını hafifletmez; daha önce kendisinde bulunmayan bir anlatım dili de geliştirebilir.

Sanatın ve edebiyatın önemli bir bölümü, kolayca yaşanmış ve huzur içinde tamamlanmış aşklardan değil; zihinde büyüyen, eksik kalan ve unutulamayan duygulardan doğmuştur. Bazı insanlar sevdiklerine kavuşarak, bazıları ise kavuşamadıkları için üretir. Aşkın kişide bıraktığı boşluk, doğru biçimde dönüştürüldüğünde bir eserle, bir fikirle veya yepyeni bir yaşam yönüyle doldurulabilir.

Ancak burada çok önemli bir ayrım vardır: Bir insana yoğun duygular beslemek, o insan üzerinde hak sahibi olmak anlamına gelmez. Aşk üretkenliğe dönüşebilir; fakat takip etmeyi, baskı kurmayı, sınır ihlalini veya karşılık talebini meşrulaştıramaz. Duygunun varlığı kişinin iç dünyasına, ilişkinin kurulması ise iki insanın ortak iradesine bağlıdır. İnsan kendi duygusunu özgürce yaşayabilir; fakat karşısındakinin özgürlüğünü kendi duygusunun içine hapsedemez.

Dolayısıyla olumlu aşk saplantısı, sevilen kişiyi tüketen değil; seven kişiyi dönüştüren saplantıdır. Karşısındakini ele geçirmeye değil, kendi içindeki yoğunluğu anlamaya ve ondan bir değer üretmeye yönelir. “Seni seviyorum, öyleyse benim olmalısın” demez; “Seni sevdim ve bu duygu bende yeni bir şey doğurdu” diyebilir. Aradaki fark küçümsenmeyecek kadar büyüktür.

Belki de bazı aşklar ilişkiye dönüşmek için değil, insanın içinde başka bir kapıyı açmak için yaşanır. Kişi o duygudan bir kitap, bir beste, bir resim, yeni bir düşünce veya kendisine ait yeni bir kimlik çıkarabilir. Bu durumda aşk sona ermese bile biçim değiştirir. Kişiyi edilgen bir bekleyişte tutmak yerine, onu yaratıcı ve üretken bir harekete yöneltebilir.

Toplum çoğu zaman büyük başarıların sonucuna hayran olur ama o sonucun arkasındaki tekrarları tuhaf bulur. Bir müzisyenin aynı bölümü yüzlerce kez çalışmasına disiplin, bir bilim insanının yıllarca aynı sorunun peşinden gitmesine azim, bir hukukçunun kapanmış sanılan bir dosyadaki adaletsizliği bırakmamasına mücadele deriz. Fakat gündelik hayatta aynı yoğunluğu gösteren birine kolaylıkla “takıntılı” yaftasını yapıştırırız. Belki de övdüğümüz bazı özellikler, doğru yönetilmiş birer saplantıdan başka bir şey değildir.

Uzmanlık, dağınık bir merakın değil, uzun süre korunabilmiş yoğun bir dikkatin ürünüdür. Her şeyi biraz bilen çoktur; bir konuyu bütün katmanlarıyla kavrayan ise azdır. Çünkü derinleşmenin bedeli tekrardır, sabırdır ve bazen başkalarının anlam veremediği ölçüde ısrar etmektir.

Elbette olumlu saplantının da sınırları vardır. Uyku, sağlık, ilişkiler ve yaşamın diğer alanları bütünüyle yok oluyorsa; kişi istemesine rağmen duramıyor, davranışlarını yönetemiyor veya başkasının özgürlük alanını ihlal ediyorsa artık üretken bir odaktan değil, yardım gerektirebilecek bir durumdan söz edilir. Olumlu saplantı insanın iradesini elinden almaz; iradesine yön verir. İnsanı esir etmez; ona bir amaç kazandırır.

Belki de mesele saplantının varlığı değil, istikametidir.

Ateş kontrolsüz kaldığında yakar; doğru yerde tutulduğunda ışık ve sıcaklık verir. Zihinsel ve duygusal yoğunluk da böyledir. Birini yok edebilir veya bir insanın yıllarca aranmış bir cevabı bulmasını sağlayabilir. Bir aşkın içinde hapsolmaya da yol açabilir, o aşktan benzersiz bir eser çıkarmaya da… Bu yüzden her takıntıyı küçümsemek kadar her takıntıyı yüceltmek de yanlıştır.

Bazen insanın ilerleyebilmesi için bir konuya, bir ideale, hatta bir insana tutulması gerekir. Önemli olan o tutulmanın sonunda karşısındakini mi, kendisini mi tükettiği; yoksa hayata yeni bir anlam mı kattığıdır.

Dünya yalnızca dengeli biçimde merak edenler tarafından değil, bazı soruları ve bazı duyguları kendisine dert edinmiş insanlar tarafından da değiştirilmiştir.

Kısacası saplantı her zaman aklın düşmanı değildir. Bazen yüzeyselliğin düşmanıdır. Aşk saplantısı da her zaman üretkenliğin sonu değildir; kimi zaman onun başlangıcıdır.

Ve evet, bazen saplantı şarttır.