KONFOR ALANI: BİLMİYORUM!

Bir toplumun bilgiyle kurduğu ilişkiyi anlamak için her zaman üniversitelerine, kütüphanelerine, arşivlerine, laboratuvarlarına ya da teknoloji şirketlerine bakmak gerekmez. Bazen çok daha basit bir yere bakmak yeterlidir: Bir kahvehanede yapılan sohbete, taksi durağındaki konuşmaya, sosyal medya yorumlarına, hatta her konuda yorum yapan yorumcuların konuk olduğu  tv programlarında… Çünkü çağımızın en dikkat çekici zihinsel problemlerinden biri, insanların bilmedikleri konularda ne kadar büyük bir kesinlikle konuşabildiğidir. Herkesin fikri vardır, herkesin kanaati vardır, herkesin hükmü vardır. Fakat çok az insanın ağzından şu kelime çıkar: “Bilmiyorum.” Oysa bazen insanlığın en değerli kelimesi budur. “Bilmiyorum” demek yenilmek değildir; insanın kendi zihninin sınırlarını fark etmesidir. Cehaletin ilanı değil, bilginin kapısında durup içeri girmeye hazır olmaktır. İnsan bilmediğini kabul ettiği anda soru sorar, araştırır, okur, karşılaştırır ve yanılabileceğini fark eder. Fakat bilmediği hâlde bildiğini iddia ettiği anda zihinsel hareket durur. Hüküm verilmiştir. Dosya kapanmıştır. Kaynağa, belgeye ve doğrulamaya ihtiyaç kalmamıştır. İnsan kendi kanaatini bilgi zannetmiş, sonra da o kanaatin etrafına görünmez bir duvar örmüştür. Bugün yaşadığımız temel sorunlardan biri tam olarak budur: Bilginin yerini kanaat, kanaatin yerini kesinlik, kesinliğin yerini ise özgüven alıyor.

Bir düşünün. Sıradan bir sohbetin ortasındasınız. “Abi ne olacak bu memleketin hâli?” diye soruyorsunuz. Karşıdan cevap geliyor: “Federasyon olacak.” “Nasıl biliyorsun?” diyorsunuz. “Biliyorum işte.” Peki hangi belgeye dayanıyorsun? Hangi anayasal düzenlemeyi inceledin? Hangi resmî açıklamayı okudun? Hangi verileri karşılaştırdın? Çoğu zaman cevap yoktur. Çünkü “biliyorum” kelimesi bilgiye değil, kişinin kendi kanaatine yaslanmaktadır. Aynı insan ekonomi hakkında “Dolar kesin çıkacak”, borsa hakkında “Şu hisseyi al, kesin kazanırsın”, tarih hakkında “Lozan’ın gizli maddeleri var”, siyaset hakkında “Şu aday kesin kazanır”, spor hakkında “Bu futbolcu kesin geliyor” diyebilir. Her konuda bir hüküm, her konuda bir kesinlik ve her konuda aynı mühür vardır: “Ben biliyorum.” Sonra sorarsınız: “Sen ne iş yapıyorsun?” “Elektrikçiyim.” “Güzel. H2 LED ampul var mı?” Bir sessizlik… “H2 ne abi?” İşte ironinin tam ortasındayız. Mesele elektrikçi değildir, ampul de değildir. Mesele, insanın kendi mesleğinde bile her şeyi bilmediğini kabul edebilirken başka insanların uzmanlık alanlarına girdiğinde neden sınırsız bir özgüvene kavuştuğudur. Bir elektrikçinin her ampul modelini bilmemesi normaldir. Bir doktorun tıbbın tamamına hâkim olmaması normaldir.  Bilmemek insan olmanın kusuru değil, şartıdır. Sorun bilmemek değil, bilmediğini bilmeden konuşmaktır.

Çünkü bilgi bir megafon değildir; bilgi bir sorumluluktur. “Ben böyle düşünüyorum” başka bir cümledir, “Ben bunu biliyorum” bambaşka bir cümledir. Birincisi kanaattir, ikincisi bilgi iddiasıdır. Kanaatinizi savunabilirsiniz; fakat bilgi iddiasında bulunduğunuz anda kaynak, gerekçe, delil ve doğrulanabilirlik devreye girer. Sosyal medya ise bu ayrımı daha da bulanıklaştırıyor. İnsan birkaç dakikalık video izliyor, birkaç başlık okuyor, aynı görüşü savunan yüzlerce yorum görüyor ve bir süre sonra kendisini o alanın bilgini zannetmeye başlıyor. Sabah ekonomi uzmanı, öğlen hukukçu, akşam jeopolitik stratejist, gece tarihçi, ertesi gün yatırım danışmanı… Bütün bu rollerin üzerine tek bir mühür vuruluyor: “Ben biliyorum.” Oysa bir başlık görmek bir konuyu bilmek değildir. Bir video izlemek uzmanlaşmak değildir. Bir paylaşımın binlerce beğeni alması onu doğru yapmaz. Bir iddianın milyonlarca kez tekrarlanması onu gerçek hâle getirmez. Tekrar, kanıt değildir; kalabalık, doğruluk ölçüsü değildir. Bugünün insanı bilgi çağında yaşıyor olabilir. Fakat bilgi çağında yaşamak, bilgili yaşamak anlamına gelmez. Bilgiye ulaşmak başka şeydir; bilgiyi anlamak, doğrulamak ve doğru yerde kullanmak başka.

Belki de çağımızın en büyük konfor alanı burada kuruluyor. İnsan “Bilmiyorum” dediğinde çalışmak zorundadır. Araştırması, okuması, kaynak karşılaştırması, uzmanlara bakması, kendi fikrini test etmesi ve gerektiğinde yanıldığını kabul etmesi gerekir. Bunların hepsi emek ister. Fakat “Ben biliyorum” dediğiniz anda bütün bu zahmetten kurtulursunuz. Belgeniz yoktur ama kanaatiniz vardır; veriniz yoktur ama iddianız vardır; uzmanlığınız yoktur ama özgüveniniz vardır. Ve zamanla özgüven, bilgi kılığına girer. İşte tehlike burada başlar. Elinde pusula olmayan bir insan ormanda kaybolabilir. Fakat kaybolduğunu biliyorsa yardım arar, harita açar, yönünü sorar. Pusulası çalışmadığı hâlde doğru yöne gittiğine inanıyorsa yalnızca kendisini değil, peşinden gelenleri de kaybettirir. Toplumlar da böyledir. Bir insan “Bu konuda bilgim yok” dediğinde toplum zarar görmez. Tam tersine düşüncenin kapısı açılır. Çünkü “bilmiyorum”dan sonra “Kaynağı nedir?”, “Uzmanlar ne diyor?”, “Başka görüşler var mı?”, “Ben yanılıyor olabilir miyim?” soruları gelir. Düşünce tam burada başlar.

Bir başka masada iki insan konuşuyor: “Lozan’ın gizli maddeleri var.” “Kaynağı nedir?” “Var kardeşim.” “Nerede?” “Devlet açıklamaz.” “Peki sen nereden biliyorsun?” “Biliyorum.” İşte burada “biliyorum” artık bilgi cümlesi olmaktan çıkmış, bir savunma duvarına dönüşmüştür. Oysa gerçek bilgi sorudan korkmaz. Kaynağını gösterebilir, eleştiriye dayanabilir, gerektiğinde “Burada emin değilim” diyebilir. Gerçek uzman her sorunun cevabını bilen insan değildir; hangi sorunun kendi uzmanlık alanının dışında olduğunu bilen insandır. İnsan bir alanda gerçekten derinleştikçe başka bir gerçekle karşılaşır: Bildikleri çoğaldıkça bilmediklerinin de büyüdüğünü fark eder. Bilginin kapısından girersiniz; bir koridor görürsünüz. Koridorun sonunda bir kapı vardır. Kapıyı açarsınız, karşınıza başka kapılar çıkar. Her cevap yeni bir soru doğurur. Bu nedenle gerçek bilgi insanı çoğu zaman kibirden çok tevazuya götürür. Çünkü gerçekten bilen insan, bilginin ne kadar büyük olduğunu görür. Bazen kesinlik, yalnızca bilgisizliğin yüksek sesle konuşmasıdır.

Bugün ihtiyacımız daha çok konuşan insanlar değil, daha doğru yerde konuşan insanlar. Her habere hüküm vermek, her siyasi tartışmada son sözü söylemek, her ekonomik gelişmede yatırım tavsiyesi vermek, her tarih tartışmasında kesin hüküm kurmak zorunda değiliz. Her bilimsel konuda bilim insanı gibi konuşmak zorunda olmadığımız gibi, her gördüğümüz görüntünün arkasındaki gerçeği bildiğimizi de iddia etmek zorunda değiliz. Bazen insanın söyleyebileceği en güçlü cümle şudur: “Bu konuda yeterli bilgim yok.” Bu cümle insanı küçültmez; tam tersine büyütür. Çünkü insan sınırını gördüğü anda öğrenmeye başlar. Belki çocuklara verebileceğimiz en önemli eğitimlerden biri de budur: “Her şeyi bilmek zorunda değilsin.” Çünkü çocuklar artık yalnızca bilgi bombardımanına değil, sürekli fikir üretme baskısına da maruz kalıyor. Telefonu açıyorsunuz: ekonomi. Kaydırıyorsunuz: tarih. Biraz daha: psikoloji. Sonra siyaset, savaş, hukuk, sağlık, yatırım, teknoloji… Hepsi birkaç dakikalık videolarda. Fakat bilgi kırıntısı ile bilgi aynı şey değildir. Bir başlık görmek bir konuyu bilmek değildir. Bir yorumun binlerce beğeni alması onun doğru olduğunu göstermez. Çok duymak, doğru bilmek değildir.

Aslında “Konfor Alanı: BİLMİYORUM!” başlığının içinde bilinçli bir ironi vardır. Normalde konfor alanı insanın bildiği yer olarak düşünülür. Oysa gerçek zihinsel konfor, bilmediğini dürüstçe kabul edebilmektir. “Bilmiyorum.” “Bir araştırayım.” “Emin değilim.” “Kaynağını bilmiyorum.” “Bu konuda uzman değilim.” “Yanılıyor olabilirim.” Ne kadar sıradan cümleler… Ama ne kadar büyük bir zihinsel disiplin gerektiriyor. Çünkü bu cümlelerde ego yoktur, gösteriş yoktur, sahte otorite yoktur. Entelektüel dürüstlük vardır. İnsanın her şeyi bilmesi mümkün değildir. Fakat bilmediği hâlde biliyormuş gibi davranmaması mümkündür. “Ben her şeyi bilmem” diyebilmek, insanın kendisini küçültmesi değil, bilgiye saygı göstermesidir. Çünkü kendi sınırını kabul eden insan başkasının bilgisine ihtiyaç duyabileceğini de kabul eder.

Belki bundan sonra biri “Federasyon olacak, ben biliyorum” dediğinde tartışmaya girmeden yalnızca soralım: “Kaynağın ne?” “Bilmiyorum ama olacak.” “Peki.” Bir başkası “Lozan’ın gizli maddeleri var” dediğinde yine soralım: “Kaynağın?” Cevap “Bilmiyorum ama herkes biliyor” ise yine “Peki.” Bir diğeri “Dolar kesin yükselecek” dediğinde “Verin nedir?” diye soralım. “Ben hissediyorum.” “Peki.” Çünkü bazen en büyük tartışma, tartışmamaktır. Bazen en güçlü entelektüel hareket, karşı tarafı susturmak değil, iddia ile bilgi arasındaki mesafeyi göstermektir. “Bunu nereden biliyorsun?” sorusu küçümsenecek bir soru değildir. Tam tersine, sağlıklı düşüncenin temel sorularından biridir. Çünkü bilgi yalnızca “Ne?” sorusundan ibaret değildir. Asıl soru çoğu zaman şudur: “Nereden biliyorsun?”

Ve belki her gün kendimize şu soruyu sormalıyız: “Ben bunu gerçekten biliyor muyum, yoksa sadece böyle olduğuna mı inanıyorum?” Bu soru zihinde küçük bir ışık yakar. Sahte kesinliklerin gölgeleri görünür. İnsan kendi önyargısını fark eder, kanaatiyle gerçek arasındaki mesafeyi görür, yanılabileceğini kabul eder ve belki ilk kez gerçekten öğrenmeye başlar. Çünkü öğrenmenin önündeki en büyük engel bilgisizlik değildir; öğrenmeye ihtiyaç duymadığını sanmaktır.

Bugün bize sürekli “her şeyi bilmek” öğretiliyor. Oysa bilmediğin konuda uzman gibi konuşmak zorunda değilsin. Kaynağını bilmediğin iddiayı gerçek diye aktarmak zorunda değilsin. Her tartışmada son sözü söylemek zorunda değilsin. Her konuda otorite olmak zorunda değilsin. Bazen bir saniye durmak yeterlidir: “Ben bunu gerçekten biliyor muyum?” O bir saniye küçücük görünür. Fakat insanın zihinsel olgunluğu bazen tam o bir saniyede saklıdır. Çünkü gerçek özgüven, her sorunun cevabını vermek değildir; cevabını bilmediğin sorunun karşısında ezilmeden durabilmektir. Gerçek entelektüel güç, her konuda konuşmak değildir; konuşman gereken konuyu seçebilmektir. Gerçek uzmanlık, her şeyi bilmek değildir; neyi bilmediğini bilmektir.

Ve belki bugün toplum olarak yeniden öğrenmemiz gereken en değerli kelime budur:

BİLMİYORUM.

Çünkü “bilmiyorum” bir duvar değildir.

Bir kapıdır.

Arkasında merak vardır, araştırma vardır, okuma vardır, sorgulama vardır, öğrenme vardır, olgunlaşma vardır. Bazen tek kelime, yüzlerce sayfalık sahte kesinlikten daha değerlidir. Çünkü “bilmiyorum” diyen insanın önünde hâlâ öğrenilecek bir yol vardır. Ama her şeyi bildiğini sanan insanın önünde çoğu zaman yalnızca kendi yankısı vardır. İnsan kendi yankısını gerçek sanmaya başladığında dışarıdan gelen hiçbir sesi duymamaya başlar.

İşte asıl tehlike budur.

Cehaletin en tehlikeli hâli bilmemek değildir.

Bilmediğini bilmediği hâlde kesin konuşmaktır.

Bu yüzden konfor alanından çıkmak her zaman yeni bir şey öğrenmekle başlamaz. Bazen önce tek bir kelime söylemek gerekir:

BİLMİYORUM.

Çünkü bilmediğini söylemek zihnin kapısını açar; her şeyi bildiğini sanmak ise o kapıyı içeriden kilitler.

Ve bir toplumun geleceğini belirleyen şey yalnızca ne kadar bildiği değil, bilmediğini kabul edebilecek kadar zihinsel dürüstlüğe sahip olup olmadığıdır.

Hadi kendinize bir iyilik yapın ve itiraf edin, sesli söylemekten çekinmeyin;

“BİLMİYORUM!”