Her Kusma Reflü Değil: Yenidoğanda Kusmanın Rengi Bile Hastalığın İpucunu Verebilir

“Doktor bey, bebeğim neredeyse her emzirmeden sonra kusuyor. Reflüsü mü var?”

Yenidoğan ve küçük bebeği olan ailelerin en sık kaygılandığı durumlardan biri kusmadır. Bebeğin beslendikten sonra ağzının kenarından süt gelmesi bile bazen aileyi telaşlandırır. İnternette kısa bir araştırma yapıldığında ise hemen “bebek reflüsü”, “sessiz reflü”, “reflü yatağı”, “reflü maması” ve çeşitli ilaçlarla karşılaşılır.

Oysa bebeklerde her süt çıkarma hastalık değildir ve her kusma reflü değildir.

Daha da önemlisi, bazı kusmaların şekli ve özellikle rengi, basit bir reflüden çok daha önemli bir hastalığın ilk işareti olabilir.

Bebek neden bu kadar sık süt çıkarır?

Mide ile yemek borusu arasında, mide içeriğinin yukarı kaçmasını engellemeye yardımcı olan bir mekanizma vardır. Küçük bebeklerde bu sistem henüz tam olgunlaşmamıştır. Üstelik bebeklerin beslenmesi tamamen sıvıdır, sık beslenirler ve günün büyük bölümünü yatarak geçirirler.

Bu nedenle sütün mideden yemek borusuna doğru geri gelmesi bebeklik döneminde oldukça yaygındır. Buna gastroözofageal reflü denir.

Sağlıklı bebeklerde beslenme sonrasında ağzından zahmetsizce bir miktar süt gelmesi çoğu zaman fizyolojik, yani normal bir durumdur. NICE verilerine göre süt çıkarma bebeklerin en az %40'ında görülür ve etkilenen bebeklerin yaklaşık %90'ında bir yaşından önce kendiliğinden düzelir.

Bebek neşeliyse, güzel emiyorsa, yeterli kilo alıyorsa ve başka bir sorun yoksa bu bebeklere bazen “happy spitter – mutlu kusucu” denir.

Yani bebeğiniz üstünü başını sık sık kirletiyor olabilir ama bu durum tek başına onun hasta olduğu anlamına gelmez.

Reflü ile reflü hastalığı aynı şey değildir

Burada ailelerin bilmesi gereken önemli bir ayrım var.

Reflü (GER/GOR) mide içeriğinin yemek borusuna geri kaçmasıdır ve bebeklerde çoğu zaman normal fizyolojik bir olaydır.

Gastroözofageal reflü hastalığı (GERD/GORD) ise reflünün bebeğin yaşamını etkileyen sorunlara veya komplikasyonlara yol açmasıdır.

Beslenme güçlüğü, belirgin huzursuzlukla birlikte beslenememe, büyümenin etkilenmesi veya reflüye bağlı komplikasyonlar olduğunda artık yalnızca normal fizyolojik reflüden söz etmeyebiliriz.

Dolayısıyla tedavi edilmesi gereken şey yalnızca “sütün yukarı gelmesi” değil, bebeğe zarar veren reflüdür.

“Sessiz reflü” gerçekten var mı?

Sosyal medyada son yıllarda en fazla kullanılan ifadelerden biri “sessiz reflü”.

Bebeğin huzursuz olması, sık ağlaması, sırtını germesi, hıçkırması, öksürmesi veya uykusunun bozulması bazen hemen “sessiz reflü” olarak yorumlanıyor.

Ancak bu belirtilerin hiçbiri tek başına reflü hastalığına özgü değildir.

NICE, görünür süt çıkarma olmadan yalnızca açıklanamayan beslenme güçlüğü, huzursuzluk, büyüme sorunu, kronik öksürük veya ses kısıklığı gibi tek bir belirtinin bulunması durumunda bebeğin rutin olarak reflü hastalığı kabul edilip araştırılmasını veya tedavi edilmesini önermiyor.

Bu nedenle “Bebeğim çok ağlıyor, kesin sessiz reflüsü var” yaklaşımı doğru değildir.

Kolik, beslenme tekniği, aşırı besleme, inek sütü proteini alerjisi ve başka birçok durum benzer yakınmalara neden olabilir.

Bebeğin kusmasının rengine bakın

Bebeğin kustuğunu gören anne-babaya sorulması gereken en önemli sorulardan biri şudur:

“Kusmuğun rengi ne?”

Çünkü kusmanın rengi bazen hastalığın önemli bir ipucudur.

Anne sütü veya mama görünümündeki beyazımsı kusmalar sıklıkla basit regürjitasyonla ilişkili olabilir.

Ancak yeşil veya sarı-yeşil, safra içerikli kusma acil değerlendirme gerektirir.

Safralı kusma bağırsak tıkanıklığının, özellikle yenidoğan döneminde bağırsakların kendi etrafında dönmesine yol açabilen malrotasyon-volvulus gibi acil cerrahi durumların belirtisi olabilir. NICE, açıklanamayan safralı kusması olan bebeklerin ciddi bağırsak tıkanıklıkları açısından aynı gün acil değerlendirilmesini önermektedir.

Bu nedenle:

Yeşil kusan yenidoğanda “reflüdür, geçer” diye beklenmez.

Fışkırır tarzda kusma neden önemli?

Bebeğin ağzından az miktarda süt gelmesi ile birkaç santimetre veya daha uzağa doğru kuvvetli şekilde fışkırarak kusması aynı şey değildir.

Özellikle yaşamın ilk haftalarında giderek artan, beslenmelerden sonra tekrarlayan fışkırır tarzda kusma, hipertrofik pilor stenozu adı verilen mide çıkışındaki darlığın belirtisi olabilir.

NICE, özellikle iki aydan küçük bir bebekte giderek kötüleşen veya kuvvetli-fışkırır tarzda kusmanın aynı gün hastanede değerlendirilmesini önermektedir.

Reflülü bebeği nasıl yatırmalıyız?

Ailelerin en sık yaptığı hatalardan biri burada ortaya çıkıyor.

“Reflüsü var, sırtüstü yatarsa kusar ve boğulur.”

Bu düşünceyle bebeği yüzüstü veya yan yatırmak ya da yatağın başını yükseltmek güvenli bir çözüm değildir.

Reflüsü olan bebek de uyurken sırtüstü yatırılmalıdır.

Uyku alanı düz, sert ve eğimsiz olmalı; bebeğin çevresinde yastık, pozisyonlandırıcı, battaniye yığını veya bebeğin kaymasına yol açabilecek eğimli ürünler bulunmamalıdır.

“Reflü yatağı”, “reflü yastığı” veya yatağın başını yükseltmek gibi uygulamalar güvenli uyku kurallarının yerine geçmez.

Bebeğin uyku güvenliği açısından temel kural basittir:

Uyku zamanı = sırtüstü + düz ve sert yatak + boş uyku alanı.

“Kusarken boğulmaz mı?”

Bu kaygı özellikle anne-babaların gece boyunca bebeği kontrol etmesine neden olur.

Sağlıklı bebeklerin anatomisi ve koruyucu refleksleri, sırtüstü yatarken geri gelen sıvının hava yoluna kaçmasını önlemeye yardımcı olur. Bu nedenle reflü varlığı, bebeği yüzüstü yatırmak için gerekçe değildir.

Bebeği yan yatırmak da çözüm değildir; çünkü bebek yan pozisyondan yüzüstüne dönebilir.

Beslenme şekli değiştirilebilir mi?

Reflülü bebekte ilk yaklaşım çoğu zaman ilaç değildir.

Öncelikle bebeğin nasıl beslendiğine bakılmalıdır.

Bir öğünde gereğinden fazla beslemek mideyi aşırı doldurarak kusmayı artırabilir. Bu nedenle bebeğin yaşına ve kilosuna uygun beslenme miktarı ve sıklığı değerlendirilmelidir. Emzirilen bebeklerde emzirme tekniğinin değerlendirilmesi de önemlidir.

Uluslararası çocuk gastroenteroloji rehberleri, reflüsü olan bebeklerde aşırı beslemeden kaçınılmasını önermektedir.

Anne sütü alan bebeğin emzirilmeye devam edilmesi temel yaklaşımdır.

Koyulaştırılmış mama işe yarar mı?

Sık ve görünür kusması olan bazı mama ile beslenen bebeklerde hekimin değerlendirmesi sonrasında koyulaştırılmış beslenme düşünülebilir.

NASPGHAN/ESPGHAN rehberleri, görünür regürjitasyon ve kusmanın azaltılmasında koyulaştırılmış beslenmenin kullanılabileceğini belirtmektedir.

Ancak bu, her kusan bebeğin mamasına evde gelişigüzel pirinç unu veya başka bir gıda eklemek anlamına gelmez.

Koyulaştırmanın gerekip gerekmediği, hangi ürünün kullanılacağı ve bebeğin kalori-sıvı dengesinin nasıl korunacağı sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir.

Özellikle prematüre ve yutma problemi bulunan bebeklerde kendi kendine koyulaştırıcı kullanılması uygun değildir.

İnek sütü alerjisi reflüyü taklit edebilir mi?

Evet.

İnek sütü proteini alerjisinin bazı belirtileri reflü hastalığına benzeyebilir. Bu nedenle uygun beslenme düzenlemelerine rağmen şikâyetleri devam eden seçilmiş bebeklerde hekim kontrolünde inek sütü proteini alerjisi açısından değerlendirme yapılabilir.

Rehberlerde gerekli görülen durumlarda mama ile beslenen bebeklerde 2–4 haftalık ileri derecede hidrolize veya aminoasit bazlı mama denemesi; anne sütü alanlarda ise uygun olgularda annenin diyetinin değerlendirilmesi önerilmektedir.

Ancak her kusan bebeğin annesine:

“Süt ve süt ürünlerini tamamen bırak.”

demek doğru değildir.

Gereksiz eliminasyon diyetleri annenin beslenmesini zorlaştırabilir.

Reflü ilaçları masum mu?

Bir başka önemli yanlış inanış da şudur:

“Bebeğim kusuyor, mide koruyucu başlayalım.”

Oysa mide asidini azaltan ilaçlar fizyolojik reflünün rutin tedavisi değildir. NICE, yalnızca görünür süt çıkarma şikâyeti bulunan bebeklere asit baskılayıcı ilaç verilmemesini açıkça önermektedir.

Çünkü ilaç mide içeriğinin yukarı çıkmasını mekanik olarak engellemez; esas olarak asit üretimini azaltır.

Dolayısıyla “kusuyor = reflü = mide ilacı” şeklinde bir denklem yoktur.

Reflü ilaçlarının gerçekten gerekli olduğu durumlar vardır; ancak bunların hekim değerlendirmesiyle belirlenmesi gerekir.

Hangi Kusmalar Alarm Bulgusudur?

Bebeğiniz kusuyorsa aşağıdaki durumlarda “reflüdür” diyerek beklemeyin:

• Yeşil veya sarı-yeşil kusma
• Tekrarlayan veya giderek artan fışkırır tarzda kusma
• Kusmukta kan görülmesi
• Karında belirgin şişlik veya hassasiyet
• Bebeğin emmeyi reddetmesi veya belirgin beslenme güçlüğü
• Yeterli kilo alamama veya kilo kaybı
• Dışkıda kan
• Ateş ve genel durum bozukluğu
• Aşırı uyku hali, bebeğin zor uyandırılması veya belirgin halsizlik
• İdrar miktarında belirgin azalma
• Solunum sıkıntısı veya morarma
• Bıngıldakta belirgin kabarıklık
• Kusmaya eşlik eden nöbet veya bilinç değişikliği.

Bu belirtiler basit reflünün dışında enfeksiyon, bağırsak tıkanıklığı, pilor stenozu veya başka önemli hastalıkların belirtisi olabilir.

Kusma miktarı gözünüze olduğundan fazla görünebilir

Anne-babaların sık yaşadığı bir başka kaygı da “Neredeyse emdiğinin tamamını çıkardı” düşüncesidir.

Bir miktar sıvı kıyafete, çarşafa veya zemine yayıldığında gerçekte olduğundan çok daha fazla görünebilir. Bu nedenle yalnızca gözle tahmin edilen kusma miktarı yerine bebeğin genel durumu, beslenmesi, idrar çıkışı ve özellikle kilo alımı daha değerlidir.

İyi emen, keyifli, yeterli idrar yapan ve büyüme eğrisinde uygun şekilde kilo alan bir bebeğin sık süt çıkarması çoğu zaman endişe verici değildir.

Son söz: Kusmayı değil, bebeği değerlendirin

Bebeklerde reflü son derece yaygındır ve çoğu zaman hastalık değildir. Sağlıklı bebeklerdeki zahmetsiz süt çıkarmanın büyük bölümü büyümeyle birlikte kendiliğinden azalır.

Bu nedenle her kusan bebeğe ilaç vermek, annenin diyetini kısıtlamak, sürekli mama değiştirmek veya bebeği eğimli yataklarda yatırmak doğru yaklaşım değildir.

Ama diğer taraftan her kusmayı da “bebek reflüsü” diyerek geçiştirmemek gerekir.

Anne-babaların aklında üç soru kalması yeterli:

Bebeğim iyi besleniyor mu?

Yeterli kilo alıyor mu?

Kusmanın rengi ve şekli normal mi?

Ve özellikle şu cümleyi unutmayalım:

“Beyaz süt çıkaran ve güzel büyüyen bebek çoğu zaman bizi rahatlatır; yeşil kusan yenidoğan ise bizi harekete geçirir.”

Çünkü bazen bir bebeğin kusmasının rengi bile bize hastalığın ilk ipucunu verebilir.